مرز بین «حمایت از سالمند» و «سلب استقلال او» کجاست؟

بامداد جنوب: در «اتاق مشاوره» این هفته، به دغدغه‌ای عمیق پرداخته‌ایم که بسیاری از عزیزان پیشکسوت ما در زندگی روزمره با آن مواجه‌اند. سالمندی نباید به معنای نادیده گرفتن یا سلب اختیار باشد. در این شماره، سؤالی را بررسی می‌کنیم که یکی از سالمندان ارجمند مطرح کرده‌اند و دکتر «محمدرضا بحرانی»، متخصص روانشناسی، به تحلیل ابعاد مختلف آن پرداخته‌اند.

پرسش سالمند: «من ۷۲ سال دارم. گاهی احساس می‌کنم اعضای خانواده به جای مشورت با من، برایم تصمیم می‌گیرند، حرف‌هایم را جدی نمی‌گیرند یا به دلیل سنم مرا ناتوان می‌دانند. این رفتارها باعث احساس تنهایی، غم و کاهش اعتمادبه‌نفسم شده است. آیا این رفتارها نوعی سالمندآزاری محسوب می‌شود؟ برای حفظ سلامت روان خود و پیشگیری از این آسیب‌ها، خانواده و خود من چه وظایفی داریم؟»

دکتر محمدرضا بحرانی (متخصص روانشناسی) به دغدغه سالمند گرامی این گونه پاسخ داد:  بله، اگر این رفتارها به‌طور مداوم موجب تحقیر، نادیده گرفتن، محدود کردن استقلال یا بی‌اعتنایی به حقوق و کرامت شما شود، می‌تواند از مصادیق سالمندآزاری روانی و عاطفی یا تبعیض سنی باشد. سالمندآزاری فقط آزار جسمی نیست؛ بی‌احترامی، سرزنش، فریاد زدن، منزوی کردن سالمند، بی‌توجهی به نیازهای عاطفی، سوءاستفاده مالی و محروم کردن او از مشارکت در تصمیم‌های خانوادگی نیز از مهم‌ترین انواع آن هستند. تداوم این رفتارها خطر افسردگی، اضطراب، احساس بی‌ارزشی، کاهش اعتمادبه‌نفس و انزوای اجتماعی را افزایش می‌دهد.

اعضای خانواده باید بدانند سالمند، صرف‌نظر از کاهش برخی توانایی‌های جسمی، همچنان فردی دارای تجربه، شخصیت و حق انتخاب است. احترام به کرامت سالمند، گوش دادن به دیدگاه‌های او، مشارکت دادن وی در تصمیم‌های خانوادگی، حمایت عاطفی، تأمین نیازهای درمانی و ایجاد فرصت برای حضور در جمع خانواده و فعالیت‌های اجتماعی، از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری از سالمندآزاری است.

خود سالمند نیز نقش مهمی در حفظ سلامت روان دارد. حفظ ارتباط با دوستان و بستگان، مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی، مذهبی یا داوطلبانه، مراقبت از سلامت جسم، بیان محترمانه احساسات و خواسته‌ها، آگاهی از حقوق قانونی و مالی و درخواست کمک از افراد مورد اعتماد یا متخصصان در صورت تجربه آزار، از اقدامات مؤثر است. سلامت روان سالمندان زمانی بهتر حفظ می‌شود که خانواده، جامعه و خود سالمند، همگی در کنار یکدیگر برای حفظ کرامت، استقلال، امنیت و احساس ارزشمندی سالمند تلاش کنند.

همه ما باید به یاد داشته باشیم که سالمندآزاری فقط در خشونت فیزیکی نیست؛ بسیاری از ما ناخواسته با سلب اختیار، روانِ سالمندان را می‌خراشیم. این مرحله از زندگی بیش از هر زمان به «شنیده شدن» نیاز دارد. تغییر نگاه خانواده از «فردی ناتوان» به «منبع خرد و تجربه»، کلید اصلی سلامت روان آنان است. احترام به سالمند، در واقع احیای سرمایه اجتماعی ماست.