جایگاه دختران در نظام ارث ایران؛ میان فقه و عدالت اجتماعی

یکی از موضوعات مهم و چالش‌برانگیز حقوق خانواده موضوع جایگاه دختران در نظام ارث است؛ با توجه به اینکه در نظام حقوقی ایران مقررات ارث بیشتر برگرفته از فقه است، بر این اساس سهم الارث دختران در بسیاری از موارد با پسران متفاوت است. همانطور که در ماده‌ی ۹۰۷ قانون مدنی تصریح شده: اگر متوفی هم فرزند دختر و هم پسر داشته باشد سهم پسر دو برابر سهم دختر است. با توجه به قانون مدنی اصل حقوق دختران به رسمیت شناخته شده است، یعنی دختران در طبقات ارث قرار دارند، حق مالکیت مستقل دارند، سهم الارث مشخص برای آنها تعیین شده است، هیچ کس حق سلب کامل ارث آنان را ندارد؛ پس از این منظر اصل «حق داشتن» برای دختر کاملاً پذیرفته شده اما تفاوت در میزان سهم وجود دارد؛ این تفاوت با توجه به دیدگاه فقه و استناد به مسئولیت‌های مالی مرد، مانند پرداخت نفقه، مهریه و تأمین هزینه‌های خانواده توجیه می‌شود، اما در مقابل از نگاه عدالت اجتماعی این پرسش مطرح است که: آیا با توجه به تحولات اقتصادی و اجتماعی و افزایش نقش زنان در تأمین هزینه‌های زندگی، (خصوصاً در مواردی که نقش دختران بسیار پررنگ‌تر و مسئولیت آنها بیشتر است)، همچنان این تفاوت با عدالت سازگار است؟!

برخی حقوقدانان معتقدند که عدالت به معنای برابری مطلق نیست، بلکه به این معناست که میان حقوق و تکلیف تناسب بر قرار باشد؛ اما عده‌ای دیگر بر این باورند که مقررات حقوقی باید با توجه به نیازهای امروز وشرایط اجتماعی امروز بازنگری شود. چالش مهم‌تر این است که موضوع تنها تفاوت سهم الارث دختر و پسر نیست بلکه محروم شدن برخی دختران از همان سهم الارث قانونی خود:

ا.به دلیل فشارهای عاطفی و خانوادگی 2‌. انتقال اموال پیش از فوت والدین 3. عوامل فرهنگی و سنتی 4. نا آگاهی حقوقی 5.‌ضعف در پیگیری قضایی و اختلافات خانوادگی است. ‌

بنابراین محرومیت برخی دختران از ارث بیشتر یک مسأله ی اجرایی و اجتماعی است تا یک مشکل قانونی از این رو عدالت اجتماعی در حوزه‌ی ارث زمانی محقق می‌شود که هم قانون به درستی اجرا شود و هم افراد جامعه از حقوق خود آگاه باشند.

آموزش حقوقی به زنان و دختران؛ شفاف سازی مراحل تقسیم ترکه و تقویت امور اجرایی قضایی می‌تواند از تضییع حقوق آنان جلوگیری کند. همچنین اصلاح برخی باورهای نادرست سنتی یا فرهنگی نقش مهمی در کاهش اختلافات خانوادگی و افزایش احساس عدالت دارد همانطور که مواردی در جامعه دیده می‌شود که برخی خانواده‌ها به دخترانشان سهم الارث برابر با پسر می‌دهند.