از ظرافت «جومه» تا شکوه «مینار»

بامدادجنوب_مریم خوئینی

برای بسیاری از کسانی که جنوب را از نزدیک ندیده‌اند، هر لباس رنگارنگی، لباس جنوبی است. گاهی هم گردشگرانی با لباس‌هایی که هیچ نسبتی با فرهنگ بوشهر ندارد، در کوچه‌ها و ساحل این شهر دیده می‌شوند و همان تصویر در ذهن دیگران به‌عنوان پوشش زنان بوشهر ثبت می‌شود.

به گفته مادربزرگ‌ها زنان بوشهر از گذشته به خوش‌سلیقگی در انتخاب پارچه، ظرافت در دوخت و هماهنگی رنگ‌ها شهرت داشته‌اند.

کافی است کنار مادر بزرگ از پارچه صحبت کنید، چشمانش برق می‌زند انگار دوباره به بازارهای قدیم بوشهر برمی‌گردد. به گفته قدیمی‌ها پارچه‌های شب‌نما آن زمان خیلی معروف بود. بیشتر پارچه‌های مرغوب از بحرین و بعد از کویت به بوشهر می‌آمد. پارچه‌های ویل بسیار زیبا و باکیفیت بود و انتخاب‌های زیادی وجود داشت.

مهری هنرمند، مدرس دانشکده ملی مهارت دخترانه الزهرا بوشهر، طراح مد و لباس و پژوهشگر سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران، در گفت‌وگو با بامداد جنوب درباره تنوع پوشش زنان استان بوشهر می‌گوید: استان بوشهر به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، از غرب با خوزستان و در امتداد ساحل خلیج فارس با هرمزگان هم‌مرز است؛ به همین دلیل پوشش زنان در نقاط مختلف استان، هم از مناطق همجوار تأثیر پذیرفته و هم در بسیاری از شهرستان‌ها هویت و ویژگی‌های خاص خود را حفظ کرده است.

به گفته وی، شهرستان دیلم، گناوه، بندر ریگ، بوشهر، دشتستان، تنگستان، دشتی، عسلویه و جم، هر کدام لباس محلی ویژه خود را دارند و نمی‌توان برای همه استان یک نوع پوشش واحد تعریف کرد.

او درباره لباس زنان شهر بوشهر توضیح می‌دهد: پوشش سنتی زنان بوشهر شامل پیراهنی به نام «جومه» است که از قسمت کمر چین می‌خورد و قد آن معمولاً کمی پایین‌تر از زانو قرار می‌گیرد. زیر این پیراهن، شلوار خفتی می‌پوشیدند که در قسمت کمر و دمپا چین داشت و با بند جمع می‌شد. سرپوش زنان نیز «مینار» بود که در رنگ‌ها و نقش‌های متنوع استفاده می‌شد. البته زنان سالمند بیشتر مینار مشکی به سر می‌کردند، اما دختران و زنان جوان از رنگ‌های شاد استقبال می‌کردند.

هنرمند با اشاره به جنس پارچه‌ها می‌گوید: با توجه به آب‌وهوای گرم و مرطوب بوشهر، بیشتر لباس‌ها از پارچه‌های وال یا ویل نخی دوخته می‌شد؛ پارچه‌هایی سبک، خنک و مناسب اقلیم جنوب که گاه ساده و گاه طرح‌دار بودند. در گذشته کمتر از پارچه‌های مصنوعی استفاده می‌شد.

وی درباره پوشش زنان شهرستان دیلم نیز می‌گوید: در دیلم نیز جومه و شلوار خفتی رایج بود، اما روی آن پوششی گشاد و سرتاسری می‌پوشیدند. شال‌های مخصوص این منطقه با پولک‌دوزی و گلا‌بتون‌دوزی تزئین می‌شد و جلوه خاصی به لباس می‌داد. زنان این منطقه همچنین دامن‌های چین‌دار و کت‌های کوتاه مخملی نیز به تن می‌کردند.

به گفته این پژوهشگر، لباس زنان گناوه شباهت زیادی به پوشش شهر بوشهر دارد، با این تفاوت که مینارهای رنگی و زری‌دوزی‌شده در این منطقه بیشتر دیده می‌شود و روی پیراهن‌ها نیز دوخت‌های زری‌کاری رایج بوده است.

او ادامه می‌دهد: در بندر ریگ، پوشش زنان تا حدی از آب‌پخش و سعدآباد تأثیر گرفته است. زنان این منطقه به جای مینار، روسری‌هایی با پولک، منجوق و آویزهای تزئینی استفاده می‌کردند و روی لباس نیز جلیقه‌ای کوتاه می‌پوشیدند.

به گفته هنرمند، پوشش زنان آب‌پخش و سعدآباد نیز شباهت‌هایی به لباس ایل قشقایی دارد و دامن‌های چین‌دار مخملی از ویژگی‌های شاخص آن است.

وی درباره پوشش زنان تنگستان، دشتی و پشتکوه نیز می‌گوید: در این مناطق، دامن‌های بلند چین‌دار از جنس وال نخی همراه با پیراهن‌هایی که در دو طرف تا کمر چاک داشت، استفاده می‌شد. روی سر نیز روسری‌های تزئین‌شده و لچکی‌هایی از جنس تور با نوارهای تزئینی و سنجاق‌های مخصوص به کار می‌رفت. در فصل‌های خنک‌تر نیز کت‌های مخملی روی لباس می‌پوشیدند.

این طراح لباس درباره پوشش زنان عسلویه نیز توضیح می‌دهد که لباس‌های بلند این منطقه با گلابتون‌دوزی‌های ظریف در قسمت یقه، آستین و جلوی لباس شناخته می‌شوند و شال‌های نخی آن‌ها نیز معمولاً با گلابتون تزئین می‌شود.

هنرمند در پایان با اشاره به وضعیت امروز پوشش محلی در استان بوشهر می‌گوید: امروزه در شهرهایی مانند بوشهر و گناوه، استفاده روزمره از لباس محلی کمتر شده و بیشتر سالمندان یا ساکنان برخی روستاها این پوشش را حفظ کرده‌اند؛ اما در شهرستان جم، این سنت همچنان زنده است و زنان در مراسم، به‌ویژه جشن‌های عروسی که چند روز به طول می‌انجامد، لباس‌های محلی و شال‌های خوس می‌پوشند و این میراث ارزشمند را نسل به نسل حفظ کرده‌اند.