روایت قیام کربلا به روایت نسل زدیهای بوشهری
تیر 6, 1405
فرهنگ
13 بازدید
از سینهزنی تا نونپوشی، مراسمی با ظرفیت جذب گردشگر؛
تنوع و غنای آیینهای عاشورایی بوشهر کمنظیر است
بامدادجنوب_الهام بهروزی
محرم که میآید، رخت سیاه بر تن شهر مینشیند. حسینیهها جارو و گردگیری میشوند و بیرقهای عزا یکییکی بر سردرها بالا میروند. بساط چای و قهوه و قلیان فراهم میشود و صدای سلام و صلوات با همهمه مردمی که برای خدمت آمدهاند در هم میآمیزد. پیر و کوچک دست به دست هم میدهند تا مراسم عزاداری آقا اباعبدالله الحسین (ع) و یاران وفادارش آبرومندانه برپا شود؛ یکی فرش پهن میکند، دیگری دیگها را آماده میکند و آنسوتر نوجوانی بیرقها را مرتب میکند.
این ولوله را میتوانید در همه شهرها ببینید، اما در بوشهر حال و هوای محرم رنگ و بویی دیگر دارد. شهری که نامش به شکلی عجیب با آیینها، نواها و موسیقی درهم تنیده است و با آغاز محرم، کوچهها و میدانهایش صحنه آیینهایی میشود که هم ریشه در تاریخ دارند و هم در دل مردم زندهاند. وقتی سنجها به هم میخورند، دمامها طنینانداز میشوند و سوز نوحهها در میان گر سینهزنی دلها به صحرای کربلا میبرند، گویی مرز میان زمان و مکان در هم شکسته میشود.
اینجا محرم سوز عجیبی دارد، گویی نوحهها، طنین کوبنده سنج و دمام و شور یزلهها، ساحت دیگری از دلسوختگی را عیان میکنند. برای گردشگران و مردمان دیگر شهرها، مواجهه با این حجم از اندوه آیینی و شکوه معنوی، تجربهای تاملبرانگیز و شگفتآور است، به طوری که تا مدتها در ذهن آنها میماند و به فکر وامیدارد. بسیاری از کارشناسان فرهنگی و گردشگری بر این باورند که آیینهای عزاداری حسینی و شور و حال دهه ابتدای محرم و همینطور اربعین و 28 صفر مستعد رونقبخشی گردشگری مذهبی در این منطقه است.
در این راستا، یک کارشناس گردشگری با اشاره به تعدد و تنوع رسوم موسیقایی و آیینهای عزاداری بوشهر در گفتوگو با بامداد جنوب گفت: بوشهر در نگاه گردشگران، با چند آیین شاخص شناخته میشود؛ نخست خیامخوانی است که بهعنوان موسیقی محفلی و اصیل ما مطرح است، هرچند که متاسفانه در سالهای اخیر بهشدت در معرض تحریف قرار گرفته است و در سوی دیگر، آیینهای سوگواری قرار دارند که شامل سینهزنی، سنجودمام، تعزیه و … میشود. این آیینها افزون بر شکوه ظاهری، همگی ریشهای عمیق در موسیقی و اعتقادات قلبی مردم این منطقه دارند.
عماد شیرویس با بیان اینکه دهه اول ماه محرم میتواند به فرصتی برای رونق گردشگری مذهبی در بوشهر تبدیل شود، افزود: چراکه آیینهای عزاداری که در بوشهر اجرا میشود هم از بعد فرم، هم محتوا و هم اجرا منحصربهفرد هستند تا جایی که برخی از آنها به یک سبک تبدیل شدهاند، مثل سینهزنی بوشهری که امروزه در حال فراگیری در مناطق دیگری مثل خوزستان، تهران و… است. این مسئله گویای غنای ماهوی و معنایی این آیین است که توانسته اینچنین گردشگران را به بوشهر بکشاند. از همینرو، متولیان امر میتوانند با تعریف سازوکارهای مشخص بستر مناسب را برای رونق گردشگری مذهبی در بوشهر فراهم کنند.
به گفته وی، بوشهر با تدوین یک نقشهراه برای گردشگری میتواند مثل زنجان و یزد به قطب گردشگری مذهبی و فرهنگی در جنوب کشور تبدیل شود، تصریح کرد: تعزیه، سینهزنی بوشهری و نوای حماسی سنجودمام به تنهایی از چنان گیرایی و غنای هنری برخوردارند که میتوانند شور و حال لازم را برای جذب گردشگران و ایجاد یک تجربهی عمیق معنوی فراهم کنند که نه تنها تماشایی هستند، بلکه زمینه لمس و درک یک فرهنگ اصیل آیینی را فراهم میکند که نظیرش در هیچ جای دیگری یافت نمیشود.
شیرویس در ادامه در پاسخ به این سوال مبنی بر اینکه با توجه به اشاره شما و اینکه در سالهای اخیر بحث تنوع آیینهای عاشورایی بوشهر به عنوان یک مزیت رقابتی در گردشگری مطرح شده است؛ چه مؤلفههایی در عزاداری بوشهر نهفته است که آن را به یک پدیده ممتاز و متمایز از سایر مناطق تبدیل کرده و آن را مستعد تقویت گردشگری مذهبی در جنوب میکند؟، تصریح کرد: به عقیده من، تمایز بوشهر در پیوند ارگانیک موسیقی و حماسه نهفته است. در بسیاری از نقاط، عزاداری یک مناسک کلاممحور است، اما در بوشهر، عزاداری یک اثر پرفورمنسمحور است. ضرباهنگ تکنیکال و مهندسیشده «سنج و دمام» که ریشه در جغرافیای ما دارد، به همراه زنجیرزنی که با صلابتی خاص اجرا میشود، لایههای صوتی این آیین را میسازند.
وی ادامه داد: اما اوج کار، سینهزنی بوشهری است که در آن، هماهنگی فرد با جمع به شکل شگفتانگیزی دیده میشود؛ ویژگی که حتی در نگاه گردشگر غیرمذهبی هم یک اثر هنری بصری و شنیداری تکرارنشدنی است. همچنین تعزیهخوانی در بوشهر، یک نمایش زنده است که بازیگران و مخاطبان را در یک خط زمانیِ مشترک قرار میدهد. این آیینها روایتی مذهبی به زبان نمایش هستند که برای گردشگر مدرن که به دنبال تجربههای بکر و اصیل است، یک محرک قوی حضور محسوب میشوند.
این کارشناس در پاسخ به سوال دیگری مبنی بر اینکه برخی بر این باورند که بخش مهمی از جذابیت این آیینها، پیوند عمیق آنها با باورهای قلبی مردم است؛ در این میان شما رسم «نونپوشی» یا دخیلبستن زنانی در آرزوی بچه به «گهواره علیاصغر» را در توسعه گردشگری آیینی چطور تحلیل میکنید؟، توضیح داد: این آیینها لایه عاطفی و انسانی گردشگری مذهبی هستند. در صنعت توریسم، ما به اینها میگوییم «میراث ناملموس» که پیوند مستقیمی با روح انسان دارد. رسم «نونپوشی» برای نذر و حاجتخواهی یا دخیلبستن زنان به گهواره نمادین حضرت علیاصغر، فضایی را ایجاد میکند که گردشگر از مقام یک ناظر بیرونی به مقام یک همدل= تغییر وضعیت میدهد.
به عقیده وی، این آیینها فاقد هرگونه تظاهر یا ریاکاری هستند؛ این صداقت و خلوص و باورمندی باعث میشود گردشگر با لایههای درونی فرهنگ بوشهر ارتباط برقرار کند. این همان توریست همدلانه است که وقتی خلوص یک زن در طلب فرزند یا نذر یک پیرمرد را میبیند، سفرش از یک تور عادی به یک سفر معرفتی تبدیل میشود. این بخش از آیینها میتواند گردشگر را به لحاظ عاطفی به شهر ما وابسته کند.
شیرویس در خصوص اینکه بافت تاریخیِ بوشهر و مکانمندی آیینها چه نقشی در هویتبخشی به گردشگری مذهبی این بندر دارد؟، گفت: ببینید مکان، بستری است که معنا را تثبیت میکند. برگزاری عزاداری در فضای مدرن، حس حماسی آن را میکاهد، اما وقتی آیین «صبحدم» و شبزندهداری شب عاشورا در فضای محصور و تاریخی حسینهها و مساجد چهارمحل، یعنی «مسجد کوفه»، «شیخ سعدون»، «حسینیه بهبهانی» و «مسجد دهدشتی» برگزار میشود، ما با یک اتمسفر آیینی مواجه هستیم.
وی با اشاره به اینکه تصور کنید گردشگر در کوچههای باریک بافت تاریخی قدم میزند و ناگهان با مراسم «شمعزنی» در «طاقخونی» مواجه میشود؛ این تلاقی برای وی یک تجربه سورئال و فراموشنشدنی میشود، افزود: ما در بوشهر برای عزاداری و اجرای آیینهای مذهبی نیازی به ساخت لوکیشن نداریم؛ چون خود این مساجد کهن در بافت تاریخی شناسنامه فرهنگی ما هستند. هر کدام از این مساجد، بخشی از تاریخ مذهبی بوشهر را همچنان در این ایام روایت میکنند و پیوند این مکانهای تاریخی با آن آیینهای زنده، بوشهر را به یک مقصد «فرهنگمحور» تبدیل میکند که نمونهاش در کمتر منطقهای از ایران یافت میشود.
این کارشناس گردشگری در پاسخ به اینکه این ظرفیتهای عظیم به یک اقتصاد گردشگری پایدار تبدیل شود، نقشهراه پیشنهادی شما چیست؟، گفت: ما باید از نگاه تکبعدی عبور کنیم. همانطور که زنجان با محوریت «شور حسینی» یا یزد با برندسازی «آیینهای محرم» به قطب گردشگری تبدیل شدند، بوشهر نیز نیازمند یک «بسته سفر آیینی» است.
شیرویس با اشاره اینکه نقشهراه ما باید سه ضلع داشته باشد، تصریح کرد: یک، مستندسازی و معرفی حرفهای این آیینها از سنجودمام تا تعزیه به زبانهای مختلف برای جذب گردشگر ملی و بینالمللی؛ دو، ایجاد زیرساختهایی که حضور گردشگر، مزاحم حریم خصوصی عزاداران نباشد، بلکه به بخشی از جریان فرهنگ بومی تبدیل شود؛ یعنی گردشگر باید میهمان این آیین باشد، نه صرفا تماشاگر آن و سوم، تعریف تورهای آیینی که مساجد تاریخی را بهعنوان نقاط ثقل حضور گردشگر معرفی کند. اگر بتوانیم این زنجیره را بهعنوان یک «پکیج فرهنگی» عرضه کنیم، بوشهر نه تنها در ایام محرم، بلکه در تمام طول سال میتواند مقصدی برای مطالعه و درک فرهنگ مذهبی جنوب ایران باشد.
این کارشناس گردشگری در پاسخ به این سوال مبنی بر اینکه در کنار جذب گردشگر، مسئله مهم دیگر حفظ اصالت این آیینهاست؛ چگونه میتوان میان توسعه گردشگری و صیانت از هویت اصیل آیینهای عاشورایی بوشهر تعادل برقرار کرد؟، توضیح داد: این سوال، مهمترین چالش گردشگری آیینی است، زیرا آیینهای محرم در بوشهر پیش از آنکه یک جاذبه گردشگری باشند، بخشی از هویت و زندگی مردم هستند. بنابراین هرگونه برنامهریزی برای معرفی آنها باید با احترام کامل به روح و کارکرد اصلی این مناسک صورت گیرد.
وی ادامه داد: نخستین گام، مستندسازی دقیق این آیینهاست؛ یعنی ثبت شیوههای اجرای سنج و دمام، فرمهای سینهزنی، تعزیهخوانیها و حتی جزئیات آیینهایی مانند نونپوشی یا شمعزنی. این کار کمک میکند تا در گذر زمان دچار تحریف نشوند. در گام بعد، باید مدیریت حضور گردشگران به شکلی انجام شود که آنها در مقام میهمان فرهنگی وارد این فضا شوند، نه بهعنوان مخاطبانی که انتظار یک نمایش تدارکدیده دارند. اگر این نگاه رعایت شود، گردشگری نه تنها به اصالت این آیینها آسیب نمیزند، بلکه به حفظ و تقویت آنها نیز کمک میکند و باعث میشود جامعه محلی بیش از پیش به ارزش فرهنگی این میراث توجه کند.
شیرویس همچنین در پاسخ به سوال دیگری که به نظر شما بوشهر در صورت برنامهریزی درست آیا به پشتوانه این آیینها ظرفیت تبدیل شدن به یکی از قطبهای گردشگری مذهبی و فرهنگی کشور دارد؟، گفت: بله؛ بوشهر بوشهر مؤلفههای لازم را برای تبدیل شدن به قطب گردشگری آیینی و مذهبی در اختیار دارد. از یک سو، تنوع و غنای آیینهای عاشورایی در این شهر کمنظیر است، از سوی دیگر، بافت تاریخی بندر بوشهر و مساجد و حسینیههای قدیمی آن، فضایی فراهم کردهاند که این آیینها در بستری کاملا اصیل اجرا شوند. وقتی این دو عنصر یعنی آیین زنده و فضای تاریخی در کنار هم قرار میگیرند، تجربهای شکل میگیرد که برای گردشگران فرهنگی بسیار جذاب است.
نظر خود را بنویسید
نام و ایمیل اختیاری هستند. فقط نظر شما ضروری است.