«پشتیبان» حلقه مفقوده توسعه مشاغل خانگی

بیش از دو دهه است که دستگاه‌های مختلف اجرایی ازجمله وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان بهزیستی، کمیته امداد امام خمینی (ره)، سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، وزارت صنعت، معدن و تجارت و سایر نهادها، با پرداخت انواع وام‌های خرد و تسهیلات انفرادی، تلاش کرده‌اند زمینه اشتغال را فراهم کنند. بااین‌حال، تجربه نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از این تسهیلات، به دلیل فقدان یک برنامه منسجم، نبود زنجیره تولید و بازار و نداشتن پشتیبان حرفه‌ای، نتوانسته‌اند به اشتغال پایدار و درآمد مستمر منجر شوند.

سخنان سید مالک حسینی، معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، در ۲۱ تیرماه ۱۴۰۵، درباره اهمیت «پشتیبان» در توسعه مشاغل خانگی، در واقع تأکیدی بر همان حلقه مفقوده‌ای است که سال‌ها در سیاست‌های اشتغال کشور نادیده گرفته‌شده است. اگرچه پرداخت تسهیلات برای ایجاد اشتغال ضروری است، اما تجربه ثابت کرده است که وام، به‌تنهایی اشتغال آفرین نیست؛ آنچه اشتغال را ماندگار می‌کند، وجود یک پشتیبان توانمند است که بتواند تولیدکنندگان خرد را سازماندهی، هدایت و به بازار متصل کند.

در دنیای امروز، موفقیت مشاغل خانگی تنها به تولید یک محصول وابسته نیست. آماده‌سازی محصول برای ورود به بازار، استانداردسازی، بسته‌بندی مناسب، دریافت مجوزهای لازم، نشان‌دار کردن (برندینگ)، ارتقای کیفیت، تولید محتوای حرفه‌ای، تبلیغات، بازاریابی، فروش حضوری و اینترنتی، خدمات پس از فروش و حتی صادرات، زنجیره‌ای از فعالیت‌های تخصصی است که از توان یک تولیدکننده خرد خارج است. اینجاست که نقش پشتیبان معنا پیدا می‌کند.

پشتیبان، صرفاً یک دریافت‌کننده تسهیلات نیست؛ بلکه مدیر یک شبکه تولید، آموزش، بازاریابی و فروش است. او باید بتواند ده‌ها یا حتی صدها تولیدکننده را زیر چتر خود ساماندهی کرده، مواد اولیه را با قیمت مناسب تأمین کند، بر کیفیت تولید نظارت داشته باشد، بازارهای جدید ایجاد کند و امنیت شغلی اعضای شبکه را افزایش دهد. بدون چنین ساختاری، بسیاری از وام‌های خرد، همانند سال‌های گذشته، به طرح‌هایی تبدیل می‌شوند که پس از مدتی متوقف‌شده و اثری از اشتغال پایدار در آن‌ها باقی نمی‌ماند.

بااین‌حال، تحقق این نقش مستلزم بازنگری جدی در سیاست‌های حمایتی است. میزان کنونی تسهیلات پشتیبان، با هزینه‌های واقعی اداره یک شبکه تولید، پرداخت حقوق، بیمه نیروی انسانی، تأمین مواد اولیه، تجهیز کارگاه، بسته‌بندی، تبلیغات و توسعه بازار تناسب ندارد. اگر قرار است پشتیبان مسئولیت جذب، آموزش، اشتغال و بیمه افراد را بر عهده بگیرد، باید ابزار مالی متناسب نیز در اختیار او قرار گیرد.

از این‌رو، پیشنهاد می‌شود بانک مرکزی و دستگاه‌های ذی‌ربط، سقف تسهیلات پشتیبان را متناسب با تعداد افراد تحت پوشش بازنگری کنند؛ به‌گونه‌ای که حداقل ۵۰۰ میلیون تومان به ازای هر شغل ایجادشده و حداقل ۱۰ میلیارد تومان برای هر پشتیبان در نظر گرفته شود. این منابع باید تمام زنجیره ارزش، از تولید تا فروش را پوشش دهد، نه اینکه صرفاً به خرید چند ابزار یا مواد اولیه محدود شود.

همچنین، تدوین دستورالعملی شفاف درباره شرح وظایف، تعهدات متقابل پشتیبان و افراد تحت پوشش، شاخص‌های ارزیابی عملکرد، نحوه نظارت، استمرار اشتغال و بیمه، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. حمایت از پشتیبانان باید مبتنی بر عملکرد واقعی، میزان اشتغال پایدار، کیفیت محصولات و موفقیت در بازار باشد، نه صرفاً پرداخت یک وام.

اکنون که وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی بر نقش پشتیبان تأکید کرده است، فرصت مناسبی فراهم شده تا سیاست اشتغال کشور از «وام‌محوری» به «شبکه‌سازی و زنجیره‌سازی» تغییر مسیر دهد. اگر این تحول با اصلاح نظام تأمین مالی، تقویت پشتیبانان و ایجاد سازوکارهای نظارتی همراه شود، مشاغل خانگی می‌توانند از فعالیت‌های پراکنده و کم‌دوام، به شبکه‌ای قدرتمند، مولد و اشتغال‌آفرین برای اقتصاد ایران تبدیل شوند.