کلید قفل مذاکرات در تنگه هرمز است؟

بامدادجنوب_مریم خوئینی

در روزهای اخیر، موجی از اخبار ضدونقیض از منابع خبری مختلف درباره توافق احتمالی میان ایران و ایالات متحده منتشر شده است. در حالی که برخی منابع از نهایی شدن پیش‌نویس توافق سخن می‌گویند، برخی دیگر از بروز گره‌های جدی در بندهایی از این تفاهم خبر می‌دهند. با این حال، پنج محور کلیدی در اکثر گزارش‌های منتشرشده مشترک است: ۱. پایان درگیری‌ها در تمامی جبهه‌ها ۲. بازگشایی و تأمین امنیت تنگه هرمز توسط ایران در ازای رفع محدودیت‌های دریایی و بنادر از سوی آمریکا ۳. آزادسازی بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران ۴. کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه و ۵. تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم و ایجاد فرصتی سی‌روزه برای مذاکرات جامع هسته‌ای.

با این حال علیرغم این هم‌پوشانی‌های خبری، هنوز تصویر رسمی و دقیقی از روند مذاکرات در دست نیست. سخنگوی هیأت مذاکره‌کننده ایران دو روز پیش، وضعیت فعلی را با عبارت معنادار «توافق هم خیلی دور و هم خیلی نزدیک است» توصیف کرد. در این میان، رئیس جمهور روز گذشته در حاشیه دیدار از سازمان صدا و سیما در گفت‌وگویی، در این خصوص گفت: در دوران امام شهیدمان اعلام کردیم، اکنون نیز اعلام می‌کنیم که آمادگی داریم به جهان اطمینان دهیم که به دنبال سلاح هسته‌ای نیستیم، به دنبال ناآرامی در منطقه نیستیم، آنکه به دنبال ناآرام کردن منطقه است، رژیم اسرائیل است که نقشه اسرائیل بزرگ را دنبال می‌کند.

مسعود پزشکیان با تأکید بر اینکه اسرائیل به طرق مختلف به دنبال زنده نگه داشتن جنگ و ناآرامی در منطقه است، بیان کرد: ما و مذاکره‌کنندگان به هیچ وجه از عزت و سربلندی کشور کوتاه نخواهیم آمد.

در این میان، برخی معتقد هستند که بدون آزادسازی کامل دارایی‌های بلوکه‌شده، تفاهمی در کار نخواهد بود. از سوی دیگر، برخی از فعالان رسانه‌ای نزدیک به تیم مذاکره‌کننده نیز می‌گویند ممکن است آمریکا برای بازگشایی محاصره تنگه هرمز پروتکل بگذارد؛ مساله‌‌ای که خود ممکن است  بعدها بندی بر بندهای توافق میان ایران و آمریکا اضافه کند.

آنچه مشخص است امروز تنگه هرمز بیش از هر زمان دیگری به کانون اصلی چانه‌زنی‌های دیپلماتیک بدل شده است آبراهی که برای جمهوری اسلامی ایران یک اهرم فشار راهبردی و برای واشینگتن یک مسأله حیثیتی به شمار می‌رود.

وقتی راهبرد نظامی آمریکا به بن‌بست می‌رسد

مجید دهقانیان کارشناس ژئوپلیتیک و پژوهشگر جغرافیای سیاسی در گفت‌وگو با بامداد جنوب با اشاره به ابعاد ژئوپلیتیک این تحولات و تحلیل آنچه در سواحل خلیج‌فارس می‌گذرد، در پاسخ به این پرسش که چرا تنگه هرمز از یک‌ گلوگاه جغرافیایی نظامی به میز مذاکره تبدیل شده است؟ گفت: به نظر من گذار از وضعیت نظامی به وضعیت سیاسی بیش از آنکه حاصل اراده برای صلح باشد، اعتراف اجباری به بن‌بست راهبردی و فروپاشی منطق نظامی از سوی آمریکا است.

وی تصریح کرد: پس از اینکه ایران تنگه را مدیریت کرد و آمریکا علی رغم پاسخ نظامی نتوانست آن را باز کند، هر دو به آزمودن مرزهای نهایی کارت‌های بازی خود روی آورده‌اند. ایران با بستن تنگه، آخرین اهرم فشار خود را به قیمت درگیری تمام‌عیار هزینه کرد و آمریکا نیز با حمله نظامی و محاصره ثانویه، زنجیره‌ای از بحران‌های لجستیک جهانی را ایجاد کرد که می‌تواند منجر به تورم افسارگسیخته و بی‌ثباتی دولت‌های متحدش در سراسر جهان شود.

این پژوهشگر جغرافیای سیاسی ادامه داد: با این اوصاف نمی‌توان گفت مذاکره یک انتخاب دیپلماتیک بوده، بلکه یک ضرورت است که از فشارهای غیرمستقیم بازیگران ذینفع در انرژی نشأت می‌گیرد که اجازه نمی‌دهند بحران تا مرز فروپاشی بازارهای جهانی پیش برود.

این کارشناس مسائل ژئوپولتیک افزود: در واقع این تغییر فاز نشان می‌دهد که در جهان معاصر قدرت سخت به تنهایی ناکارآمد است چرا که قدرت نظامی آمریکا قادر به بازگشایی دائمی تنگه در برابر استراتژی نامتقارن ایران نبود و قدرت نامتقارن ایران نیز نمی‌تواند تنگه را برای همیشه بسته نگه دارد. بنابراین این میز مذاکره در حقیقت منطقه خاکستری است که در آن هر دو طرف به جای پیروزی مطلق، به توقف هزینه‌های غیرقابل تحمل رضایت می‌دهند. با این تفاوت که برای ایران اما این راه برگشتی نخواهد داشت و باید راهی که با بستن و مدیریت تنگه شروع کرده است تمام کند و عوایدی عبور از آن را به جهت جبران خسارات جنگ کسب کند.

دهقانیان یادآور شد: نکته انتقادی اینجاست که به نظر من این دگردیسی، صلحی پایدار نخواهد بود، بلکه یک آتش‌بس ژئواکونومیک شکننده است که در آن اقتصاد به عنوان داور نهایی، سیاستمداران را از میدان نبرد به پشت میز معامله می‌کشاند. بنابراین، تبدیل تنگه هرمز به میز مذاکره، سند شکست ذهنیت نظامی‌گری غرب در حل بحران‌های عالم است و یادآور این حقیقت که در دنیای به‌هم‌تنیده امروز، هیچ‌کس نمی‌تواند بدون نابود کردن خود، دیگری را از چرخه حیات اقتصادی حذف کند.