بوشهر دروازه می‌شود یا بن‌بست؟

بامدادجنوب_مریم خوئینی

خلیج‌فارس همواره یک آبراهه مهم در جغرافیای سیاسی بوده است. در میانه التهابات و تغییرات ژئوپلیتیک، نام بوشهر در جوار خلیج فارس، با مفهومی فراتر از انرژی و استقامت گره خورده است. به گفته صاحب‌نظران امروز نظم جدید بین‌الملل در حال شکل‌گیری است.

دیپلماسی دریایی به کلیدی‌ترین ابزار قدرت‌های نوظهور تبدیل شده، پرسش اساسی این است که جایگاه استراتژیک بوشهر در این پازل کجاست؟ استانی که هزینه‌ امنیت تأسیسات حیاتی کشور را با استقامت تحسین‌برانگیز مردمانش پرداخته، اکنون انتظار است با درایت مسئولان ملی و استانی، این اعتبار دفاعی به ثروت پایدار اقتصادی تبدیل شود. در این گزارش در گفت‌وگو با کارشناس روابط بین‌الملل، به بررسی نقش بوشهر در کریدورهای نوین جهانی و سهم این کهن‌بندر از نظم جدید منطقه پرداختیم.

توسعه بنادر و افزایش قدرت‌چانه‌زنی

الله‌کرم مشتاقی کارشناس روابط بین الملل و دیپلمات هم استانی در گفت‌وگو با بامدادجنوب در خصوص شرایط خاص ژئوپلیتیکی خلیج فارس و تحولات اخیر در معادلات منطقه‌ای همچنین دیپلماسی دریایی، گفت: دیپلماسی دریایی در خلیج فارس، از پانزده سال پیش از یک ابزار نظامی صرف به یک رویکرد امنیت جمعی تجاری انرژی در حال تغییر ماهیت است. با توجه به توافق پکن (۲۰۲۳) و از سرگیری روابط ایران و عربستان، خلیج فارس دیگر صحنه تقابل نظامی همسایگان نیست، بلکه به بستری برای نظم امنیت‌پایه تجاری تبدیل شده است.

وی یادآورشد: ایران با داشتن بیش از ۲۲۰۰ کیلومتر مرز آبی در جنوب، نقشی کلیدی در این معادلات دارد. طبق آمارهای بین‌المللی، حدود ۴۰ درصد از نفت خام صادراتی جهان از تنگه هرمز عبور می‌کند؛ این واقعیت ژئوپلیتیک، استان‌های بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان را به نقاط ثقل نظم جدید تبدیل کرده است. در این نظم جدید، دیپلماسی بنادر در حال جایگزین شدن رقابت‌ها است. برای مثال، همکاری میان بندر شهید رجایی و بنادر امارات یا پیوند میان بوشهر و بندر الرویس قطر، نشان‌دهنده تغییر پارادایم است. آمارها نشان می‌دهد که میزان تجارت دریایی ایران در سه سال گذشته با رشد قابل توجهی روبه‌رو بوده و تخلیه و بارگیری در بنادر تجاری به بیش از ۲۷۰ میلیون تن رسیده است. این رویکرد راهبردی، استان‌های بندری را از پایگاه‌های پشتیبانی نظامی به هاب‌های لجستیک منطقه‌ای ارتقا می‌دهد. توسعه ظرفیت کانتینری در این استان‌ها (مانند طرح توسعه بندر نگین در بوشهر) مستقیم بر قدرت چانه‌زنی ایران در سازمان‌هایی مثل بریکس و سازمان همکاری شانگهای می‌افزاید.

وی تصریح کرد: هر چقدر پیوند اقتصادی بنادر جنوب با زنجیره تأمین جهانی بیشتر شود، ضریب امنیت ملی افزایش یافته، هزینه‌های تحمیل تنش برای بازیگران فرامنطقه‌ای بالا می‌رود. بنابراین، استان‌های جنوبی علاوه بر مرزهای جغرافیایی، پیشران‌های دیپلماسی اقتصادی ایران در قرن ۲۱ محسوب می‌شوند. البته آمریکا و رژیم صهیونیستی از این تحول بسیار نگرانند و می‌توان یکی از دلایل آتش افروزی‌ها و جنایت‌های آمریکا در منطقه به خصوص پس از جنگ رمضان را ذیل همین معنی تفسیر کرد.

نقش ابرمنطقه صنعتی بوشهر در توسعه روابط خارجی

این دیپلمات استان بوشهر با اشاره به چشم‌انداز توسعه‌ای استان‌های ساحلی، به‌ویژه بوشهر و فرصت‌های موجود در حوزه‌های اقتصادی، لجستیکی و ژئواکونومیک این استان، گفت: استان بوشهر با داشتن ۹۳۷ کیلومتر مرز آبی، طولانی‌ترین سواحل را با خلیج فارس دارد و قلب تپنده انرژی ایران است. چشم‌انداز توسعه‌ای این استان در سه ضلع انرژی، بازرگانی و اقتصاد دریامحور تعریف می‌شود. منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس با مساحتی بالغ بر ۴۶ هزار هکتار، بزرگ‌ترین قطب صنعتی جهان در نوع خود است. بیش از ۷۰ درصد گاز کشور و بخش بزرگی از میعانات گازی در این استان تولید می‌شود. سرمایه‌گذاری بیش از ۱۵۰ میلیارد دلاری در پارس جنوبی طی دو دهه اخیر، بوشهر را به یک ابر منطقه صنعتی تبدیل کرده است.

مشتاقی ادامه داد: از منظر لجستیک، جزیره نگین با مساحتی حدود ۴۵۰ هکتار، فرصتی بی‌نظیر برای تبدیل بوشهر به یک بندر نسل سوم فراهم کرده است. با تکمیل این طرح، ظرفیت تخلیه و بارگیری بندر بوشهر از ۷ میلیون تن فعلی به بیش از ۱۵ میلیون تن در سال خواهد رسید. در حوزه ژئواکونومیک، نزدیکی بوشهر به بنادر قطر یک مزیت رقابتی است که در دوران جام جهانی ۲۰۲۲ توانمندی خود را نشان داد.

وی در پاسخ به این پرسش که در صورت گشایش در روابط خارجی و فعال‌تر شدن کریدورهای منطقه‌ای و بین‌المللی، نقش بوشهر این کریدورها چگونه تعریف می‌شود؟ گفت: در صورت گشایش در روابط خارجی و فعال شدن کریدور شمال جنوب، بوشهر می‌تواند نقش دروازه میانی را ایفا کند. در حالی که بندر عباس در شرق و خرمشهر در غرب متمرکز هستند، بوشهر کوتاه‌ترین مسیر دسترسی مرکز ایران به خلیج فارس را ارائه می‌دهد. پروژه راه‌آهن بوشهر شیراز، قطعه گمشده پازل ترانزیتی این استان است. با اتصال این خط ریلی به شبکه سراسری، بوشهر به مسیری استراتژیک برای انتقال کالا از کشورهای حوزه خلیج فارس به آسیای میانه و روسیه تبدیل خواهد شد.

بوشهر دارای بالاترین سطح اعتبار امنیتی در کشور

این کارشناس روابط بین‌الملل بیان کرد: در حوزه انرژی، بوشهر تنها یک تولیدکننده نیست، بلکه می‌تواند به هاب سوآپ انرژی تبدیل شود. نیروگاه اتمی بوشهر با ظرفیت تولید ۱۰۰۰ مگاوات برق ، پتانسیل تبدیل این استان به صادرکننده برق پاک به کشورهای همسایه را فراهم کرده است. آمارهای ترانزیتی نشان می‌دهد که ظرفیت عبور بار از مسیرهای ایران سالانه حدود ۳۰ میلیون تن برآورد می‌شود که سهم بوشهر با توجه به زیرساخت‌های بندری فعلی می‌تواند حداقل ۱۵درصد باشد. همچنین، ایجاد خط لوله انتقال گاز به عمان یا پاکستان، بوشهر را به مرکز فرماندهی جریان انرژی در شرق میانه تبدیل می‌کند. تبدیل شدن به هاب سوآپ پتروشیمی نیز از دیگر کارکردهای بوشهر است؛ جایی که محصولات مجتمع‌های عظیم عسلویه و کنگان می‌توانند از طریق پایانه‌های صادراتی مدرن، زنجیره ارزش جهانی را تغذیه کنند. بوشهر در این چارچوب، از یک بن‌بست جغرافیایی به یک چهارراه استراتژیک تغییر وضعیت می‌دهد.

مشتاقی به جایگاه راهبردی بوشهر در حوزه تأسیسات انرژی و همچنین نقش آن در حفظ امنیت منطقه، اشاره کرد و یادآور شد: بوشهر به دلیل استقرار نیروگاه اتمی، پایانه‌های نفتی خارگ (که ۹۰ درصد صادرات نفت ایران را عهده‌دار است) و تاسیسات پارس جنوبی، دارای بالاترین سطح اعتبار امنیتی در کشور است. حضور مقتدرانه نیروی دریایی ارتش و سپاه در این منطقه، تضمین‌کننده امنیت جریان انرژی جهانی است. چالش اصلی، تبدیل این امنیت سخت به امنیت سرمایه‌گذاری است. در ادبیات اقتصادی، امنیت بستر توسعه است؛ بوشهر با داشتن پایین‌ترین نرخ ریسک امنیتی برای تاسیسات حیاتی، می‌تواند به بهشت سرمایه‌گذاران صنایع سنگین تبدیل شود.

وی افزود: برای تبدیل این اعتبار به مزیت اقتصادی، باید از الگوی پدافند غیرعامل توسعه‌محور استفاده کرد. به عنوان مثال، استقرار صنایع های‌تک و دانش‌بنیان در مجاورت مناطق نظامی و صنعتی، نه تنها امنیت این صنایع را تضمین می‌کند، بلکه از سرریز تکنولوژی نظامی به بخش غیرنظامی کمک می‌کند. طبق آمارها، وجود پایانه‌های نفتی در خارگ، پتانسیل ایجاد بورس نفت یا بازارهای ثانویه انرژی را در بوشهر فراهم کرده است. اگر سرمایه‌گذار خارجی بداند که بوشهر تحت چتر حفاظتی یکپارچه قرار دارد، هزینه‌های بیمه و ریسک عملیاتی کاهش می‌یابد. همچنین، توسعه گردشگری دریایی در مناطق غیرحساس سواحل بوشهر، می‌تواند تصویر این استان را از یک منطقه نظامی-صنعتی به یک مقصد اقتصادی-گردشگری تغییر دهد.