امنیت خلیج فارس؛ دغدغه‌ای فراتر از سیاست برای بوشهر

بامدادجنوب: در هفته‌های اخیر، نه تنها ما در استان بوشهر و کشور ایران، اخبار افزایش و تجمیع نیروهای نظامی ایالات متحده در خلیج فارس، که بار دیگر این آبراه راهبردی را به صدر اخبار منطقه‌ای و جهانی کشانده است دنبال می‌کنیم، بلکه ساکنین دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس این اخبار را دنبال می‌کنند تا بدانند این تحولات چقدر ممکن است معادلات امنیتی را تحت تأثیر قرار دهد.

اکنون می‌توان گفت رویداد اخیر افکار عمومی و محاسبات سیاسی کشورهای ساحلی را نیز دستخوش نگرانی‌های تازه کرده است. در میان این کشورها، دولت‌های عربی حوزه خلیج فارس به‌ویژه آن‌هایی که میزبان پایگاه‌های نظامی آمریکا در خاک خود هستند با دقت و دلهره تحولات را دنبال می‌کنند. از یک‌سو، این حضور نظامی را تضمینی برای امنیت صادرات انرژی، خطوط کشتیرانی و بازدارندگی در برابر تهدیدهای احتمالی می‌دانند اما از سوی دیگر، بیم آن دارند که تشدید تنش‌ها، آنان را ناخواسته در معرض پیامدهای یک رویارویی گسترده قرار دهد.

واقعیت آن است که بسیاری از دولت‌های عربی منطقه، در چارچوب رقابت‌های ژئوپلیتیکی، تضعیف قدرت منطقه‌ای ایران را به سود موازنه مطلوب خود ارزیابی می‌کنند. با این حال، برخی محققان عربی معتقد هستند سناریوی حمله نظامی به ایران گزینه‌ای نیست که با منافع بلندمدت آنان هم‌خوانی داشته باشد. نگرانی اصلی این کشورها، نه صرفاً آغاز یک درگیری، بلکه واکنش‌های زنجیره‌ای پس از آن است احتمال گسترش جنگ به زیرساخت‌های انرژی، ناامن شدن مسیرهای حیاتی صادرات نفت و گاز، افزایش هزینه‌های بیمه و حمل‌ونقل دریایی، و شکل‌گیری موجی از بی‌ثباتی که می‌تواند اقتصادهای وابسته به ثبات بازار انرژی را با تکانه‌های شدید روبه‌رو کند. افزون بر این، آسیب‌پذیری پایگاه‌ها و تأسیسات حیاتی در خاک این کشورها، آنان را در برابر تبعات مستقیم هرگونه تنش نظامی آسیب‌پذیرتر می‌سازد.

برای استان بوشهر، به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی انرژی، تجارت دریایی و معیشت ساحلی ایران، این تحولات صرفاً موضوعی در سطح کلان سیاست خارجی نیست، بلکه واقعیتی است که می‌تواند به‌طور مستقیم بر امنیت دریانوردی، فعالیت‌های بندری و زندگی روزمره جوامع ساحلی اثر بگذارد. این گزارش کوشیده‌ایم با نگاهی تحلیلی، ابعاد این نگرانی‌ها و پیامدهای احتمالی تشدید حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس را برای کشورهای منطقه و سواحل جنوبی ایران بررسی کند.

حضور آمریکا در خلیج فارس بیشتر اثر روانی دارد

الله کرم مشتاقی، کارشناس روابط بین‌الملل، در گفت‌وگو با بامداد جنوب در خصوص حضور گسترده نیروهای آمریکایی در خلیج فارس، با تأکید بر جنبه روانی و نبرد شناختی موضوع گفت: من جنبه فنی و نظامی موضوع را در این مرحله کمتر می‌بینم و تمرکزم بیشتر بر تأثیرات روانی و شناختی مذاکرات میان ایران و آمریکا است. رفتارهای نظامی، سیاسی و امنیتی طرفین هنوز در چارچوب نبرد شناختی و تأثیر بر تصمیم‌گیری طرف مقابل قرار دارد. به همین دلیل، حضور ناوگان آمریکایی در خلیج فارس را می‌توان در قالب سیاست چماق و هویچ ارزیابی کرد. البته در آینده، این حضور می‌تواند به عنوان مدیریت بحران احتمالی نیز تلقی شود، اما در شرایط فعلی، هدف اصلی آن بازدارندگی و تأثیر روانی است.

وی ادامه داد: با وجود نگرانی‌های دو طرف از هم، که گاهی با واقعیت هم مطابقت دارد، تجربه نشان می‌دهد که جنگی به آن معنای کلاسیک مثل جنگ ۱۲ روزه رخ نخواهد داد. حضور ناوگان آمریکایی صرفاً یک نمایش قدرت است و نه اقدامی برای حمله؛ همچنین جمهوری اسلامی ایران نیز با مشاهده این نیروها مرعوب نمی‌شود. در مجموع، فضای بین دو طرف بیشتر به برخوردهای محدود مانند زمانی که پهپاد آمریکایی به منطقه فرستاده شد و ما آن را هدف قرار دادیم شباهت دارد، نه جنگ گسترده.

کشورهای عربی ایران را قدرتمند می‌دانند

این کارشناس حوزه بین‌الملل در پاسخ به این سؤال که کشورهای عربی خلیج فارس این حضور را فرصت امنیتی می‌دانند یا تهدید، گفت: برخلاف یک دهه گذشته که بسیاری از این کشورها در صف دشمنان ایران حضور داشتند و حتی در آتش جنگ مشارکت می‌کردند، اکنون با توجه به واسطه‌گری‌های متعدد، هدف اصلی جلوگیری از جنگ است. حضور گسترده ناوگان آمریکایی می‌تواند تهدیدی جدی برای اقتصاد شکننده و وابسته به انرژی آن‌ها باشد. جنگ احتمالی بین ایران و آمریکا، حتی اگر آسیب مستقیم به کشورشان نرسد، روند انتقال انرژی را مختل، و اقتصادشان را با مشکل مواجه می‌کند. حتی اسرائیل، با اقدامات تهاجمی خود علیه کشورهای منطقه، می‌تواند پیامدهایش را به سایر کشورهای عربی منتقل کند و این برای کشورهای کوچک و وابسته عربی غیرقابل قبول است.

مشتاقی درباره وابستگی امنیتی کشورهای عربی به قدرت‌های خارجی نیز تصریح کرد: به صورت آشکار، این وابستگی افزایش نیافته است. پس از تجربه طوفان الاقصی کشورهای عربی به این نتیجه رسیدند که اتکای مطلق به یک قدرت خارجی، به‌ویژه از یک بلوک خاص، منطقی نیست. بنابراین تلاش کرده‌اند روابط خود را با سایر قدرت‌های جهانی افزایش دهند. آن‌ها ایران را کشوری ریشه‌دار، قدرتمند و امنیت‌ساز می‌بینند و معتقدند برخی تعاملات امنیتی و نظامی با ایران اجتناب‌ناپذیر است. به همین دلیل، هیچ‌یک از طرف‌ها نمی‌خواهد درگیری مستقیم رخ دهد و اتکای مطلق به آمریکا دیگر گزینه اصلی آن‌ها نیست.

وی درباره احتمال درگیری ناخواسته میان نیروهای نظامی، بیان کرد: اگرچه طرفین در حال نمایش قدرت و زورآزمایی هستند، احتیاط بسیار بالایی بین آن‌ها وجود دارد. نیروهای نظامی هر دو طرف به‌طور حرفه‌ای و محتاطانه عمل می‌کنند و هیچ‌کدام مایل نیستند بدون دستور پایتخت وارد درگیری شوند. بنابراین احتمال تنش ناخواسته بسیار پایین است.

آمریکا ناخواسته جایگاه ایران را در منطقه تقویت کرد

این کارشناس بوشهری حوزه بین‌الملل درباره تأثیر حضور نظامی آمریکا بر موازنه قدرت در منطقه تصریح کرد: واقعیت این است که آمریکایی‌ها ناخواسته جایگاه و هیمنه ایران را در منطقه تقویت می‌کنند. ایران تنها قدرتی است که از ۴۷ سال گذشته به‌صورت خوداتکا در منطقه باقی مانده است. دیگر قدرت‌های منطقه مانند عراق، مصر، سوریه و ترکیه هیچ‌گاه نتوانستند توازن واقعی ایجاد کنند. اکنون با حضور گسترده آمریکا، جایگاه ایران به عنوان قدرت مستقل منطقه‌ای بیش از پیش تثبیت می‌شود و نهایتاً جنگ بزرگی میان ایران و آمریکا رخ نخواهد داد.

مشتاقی درباره اثر حضور نظامی آمریکا بر امنیت انرژی گفت: بازار، سرمایه و تجارت از جنگ و حتی فضای تهدیدآمیز می‌ترسند. یکی از دلایل مخالفت کشورهای عربی با جنگ احتمالی بین ایران و آمریکا، پیامدهای اقتصادی آن است. برخلاف قرن گذشته که حضور نیروهای نظامی خارجی تضمین‌کننده امنیت تجارت بود، امروز این حضور اثر معکوس دارد و طولانی شدن حضور ناوگان آمریکایی می‌تواند صدای اعتراض جهانی را به دنبال داشته باشد.

مشتاقی درباره وضعیت استان بوشهر در شرایط کنونی نیز بیان کرد: وضعیت موجود به مرحله درگیری بزرگ نمی‌رسد. حتی اگر جنگی رخ دهد، کوتاه‌مدت خواهد بود و محدود به درگیری‌های نفتکش‌ها یا حمله به تاسیسات زیرساختی و پالایشگاه‌ها نخواهد بود. آینده خطرناکی برای استان متصور نیست و صنایع کشتی‌سازی و صیادی با خطر جدی روبه‌رو نمی‌شوند. مردم بوشهر از لحاظ روحی و تاریخی آماده دفاع هستند، اما بدبینانه و غیرواقعی است که تصور کنیم زیرساخت‌های استان در جنگ احتمالی آینده تخریب خواهد شد.