بودجه‌های فرهنگی کجا و چگونه هزینه می‌شوند!

بامدادجنوب_الهام بهروزی

جنگ، تحریم، تورم، گرانی و … دست به دست هم داده‌اند تا جامعه در شیب تند افسردگی و رخوتی بی‌سابقه بیفتد. به عبارت بهتر، نفس و شور زندگی زیر لگدهای گرانی‌های افسارگسیخته و تبعات ناشی از جنگ به شماره افتاده است، همه ارکان جامعه تحت شعاع این وضعیت دچار یک شوک شده ولی در این میان هنر بیشتر. این در حالی است که هنر بهترین و موثرترین ابزار برای بازگشت امید و نشاط به جامعه شناخته می‌شود و می‌توان به کمک آن به تدریج خستگی‌های روانی و فکری جامعه جنگ‌دیده و بحران‌زه کنونی را ترمیم و درمان کرد.

گواه این ادعا، مشاهده یک کلیپ کوتاه در اینستاگرام بود که دختری در یکی از گذرهای پایتخت در حال نوازندگی و بی‌خبر از هم‌وطن بلوچی بود که در پشت سر با ساز او همه‌ غم‌ها و نگرانی‌ها و استرس‌هایش را در حرکات موزون به نمایش گذاشته و در خلسه‌ای عمق با نوای بی‌نوایی این ساز به حرکت درآورده بود. دیدن این کلیپ، تلنگری به ذهن‌های خسته این روزهایمان بود تا به وضوح ببینیم که چگونه می‌توان به کمک هنرهای خیابانی برای دمی، غمی را شست، دلی را شاد کرد و ذهنی را از فکری رهاند.

به عقیده کارشناسان فرهنگی، هنر دارویی ارزان اما درمان‌گر و شفابخش است ولی با وجود این در سال‌های اخیر کمترین توجه به این حوزه مهم و موثر و امیدافزا شده است. در همین بوشهر، در دهه گذشته به لطف هنرمندانی چون محمد مظفری و مارال ایزدبخش و براداران محمودی تئاتر خیابانی جای پای خود را در میان مردمان گذر و شهروندان بوشهری باز کرد. تئاترهایی که عمدتا به مسائل روز جامعه و آسیب‌های اجتماعی توجه ویژه‌ای داشتند و به سهم خود توانسته بودند نگاه مردم عادی را به سمت هنری به نام تئاتر جذب کنند. در این میان، سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری بوشهر نیز با نگاهی حمایتگرانه و مثبت در این جریان هنری پای کار آمده بود ولی متاسفانه در ادامه به دلیل تغییر دولت و سیاست‌های فرهنگی هنری و قوت گرفتن نگاه‌های تک‌بعدی و دگم‌اندیشی‌ها تئاتر خیابانی به انزوا کشیده شد و تنها در برخی از جشنواره‌ها به صورت مقطعی و کوتاه به حیات خود ادامه داد.

این در حالی است که جامعه کنونی بیش از هر زمان دیگری به این هنر نیاز دارد و یکی از نقاط مستعد بوشهر برای تبدیل شدن به محلی برای اجرای تئاتر خیابانی، خیابان باهنر است که به پاتوقی برای جوانان و نوجوانان و دختران و پسران تبدیل شده است. بی‌شک می‌توان با ابزار تئاتر بسیاری از مفاهیم که نظام آموزشی و فرهنگی ما از انتقال آن به نسل امروز عاجز و غافل مانده، به آن‌ها منتقل کرد و آن‌ها را به تامل و تفکر واداشت، مفاهیمی چون وطن، هویت، فرهنگ و …

در این میان رئیس انجمن هنرهای نمایشی استان بوشهر به بامداد جنوب گفت: در روزگار فعلی که جامعه ما از نظر اجتماعی شرایط خاصی را تجربه می‌کند، تئاتر خیابانی می‌تواند نقشی کلیدی و بی‌بدیل در بازگرداندن روح نشاط به کالبد شهر ایفا کند. در شرایطی که تماشاگر و مخاطب عام، به دلایل متعدد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، کمتر رغبتی برای حضور در سالن‌های نمایش نشان می‌دهند، این تئاتر خیابانی است که می‌تواند فاصله میان هنر و مردم را از میان بردارد. به عبارت بهتر، به جای آنکه منتظر حضور مردم در سالن‌ها بمانیم، اهالی تئاتر باید در میان مردم حضور یابند و آثار خود را در بطن جامعه اجرا کنند. بی‌تردید نمایش، همواره در میان آثار هنری از تاثیرگذارترین ابزارها بوده و هست و می‌تواند تاثیر عمیقی بر جامعه بگذارد.

جهانشیر یاراحمدی در ادامه با بیان اینکه اما واقعیت عمده این است که پیش از رسیدن به مرحله اجرا، باید دغدغه تئاتر خیابانی در میان مدیران هنری، شهری، سیاسی و اجتماعی یک جغرافیا نظیر جغرافیای استان بوشهر ایجاد شود، تصریح کرد: اگر این دغدغه از سطح کاغذ و نوشتار عبور کرده و به تصمیمی عملی تبدیل شود، آن زمان به یک برنامه‌ریزی مدون و بلندمدت نیاز خواهیم داشت تا هم‌افزایی مدیران شهری و گروه‌های هنری در این زمینه به بار بنشیند.

وی سپس با تاکید بر اینکه زمانی می‌توانیم به تاثیرگذاری تئاتر خیابانی امید ببندیم که یک «موج اجتماعی» ایجاد کند، افزود: به عقیده من، اجرای یک یا دو اثر نمایشی به صورت موقت و مقطعی، صرفا حکم جرقه‌ای زودگذر را دارد. اگرچه وجود این جرقه‌ها نیز لازم است، اما برای دستیابی به تاثیری شگرف و ملموس بر اجتماع، نیازمند جریانی مستمر و موج‌آفرین هستیم. به همین سبب، انتظار می‌رود پیش از جامعه هنری، مدیران شهری و سیاسی گام نخست را در حوزه سیاست‌گذاری و حمایت جدی از هنر بردارند.

رئیس انجمن هنرهای نمایشی استان بوشهر با اشاره به شرایط روانی جامعه در دوران پساجنگ گفت: امروز همه بر این باورند که جامعه ما بیش از هر زمان دیگری به نشاط، امید و آگاهی‌بخشی نیاز دارد. به گمان من، تئاتر خیابانی تنها ابزاری است که می‌تواند این خلأ را پر کند. با یک برنامه‌ریزی فصلی و منظم در نقاط مختلف شهر، می‌توان ذائقه مردم را تغییر داد. کافی است یک هفته شاهد اجرای منظم نمایش‌ها باشیم تا مردم دریابند که شهر بستر زنده‌ فرهنگ است.

یاراحمدی تاکید کرد: استمرار در اجرای نمایش‌های خیابانی نه تنها نشاط و آگاهی را به جامعه تزریق می‌کند، بلکه فرصتی فراهم می‌آورد تا مصائب و مسائل موجود از طریق زبان هنر به مدیران بالادستی گوشزد شود. این یک بازی دوسر برد فرهنگی است که هم توسعه شهری را به دنبال دارد و هم امیدبخشی را. بخش هنری جامعه آماده‌ی این حرکت است؛ اکنون نوبت مدیران شهری و اجتماعی است که از حصار گفتار خارج شده و در مقام عمل، این ضرورت را دریابند.

طبق گفته‌های رئیس انجمن هنرهای نمایشی استان بوشهر، تئاتر خیابانی می‌تواند هنری در دسترس، کم‌هزینه و تاثیرگذار برای بازگرداندن شور و گفت‌وگو به فضای شهر باشد؛ هنری که با حضور مستقیم در میان مردم، هم به کاهش خستگی‌های روانی کمک می‌کند و هم مسائل اجتماعی و فرهنگی را به زبانی ساده و ملموس پیش چشم شهروندان قرار می‌دهد؛ اما این ظرفیت، جز با حمایت مستمر مدیران شهری و همراهی نهادهای فرهنگی به یک جریان پایدار تبدیل نخواهد شد. نمونه‌های روشن از حضور، حمایت و تاثیرگذاری این هنر را می‎‏توان در کارهای بلندمدت سازمان‎های فرهنگی و هنری شهرداری‌های اصفهان و مشهد دید که امیدوارم در بوشهر نیز بخشی از بودجه فرهنگی شهر در این حوزه برنامه‌ریزی و هزینه شود.

در این میان، یکی از شهروندان بوشهری به بامداد جنوب گفت: متاسفانه چند سالی است که شهرداری بوشهر تنها به یک ذائقه و نیاز پاسخ داده و از پاسخگویی به دیگر ذائقه‌ها و سلیقه‌ها بازمانده است. شهر فقط در مناسبت‌های مذهبی سیاه‌پوش یا آذین‌بندی می‌شود و مدیران شهری از تولید محتوا یا برنامه به صورت فصلی و مستمر با استفاده از ظرفیت هنری بومی برای تزریق امید و شادی به جامعه بازمانده‌اند. این در حالی است که مدیریت شهری در حوزه فرهنگ‌سازی و پویایی جامعه دارای رسالت و وظیفه است.

زهرا محمدی که دانش‌آموخته رشته جامعه‌شناسی در مقطع کارشناسی ارشد است، ادامه داد: بی‌شک توسعه هنر خیابانی یکی از موثرترین اقدامات برای امیدافزایی و نشاط‌بخشی اجتماعی است ولی متاسفانه نه مدیران شهری و نه متولیان فرهنگی و هنری در این برهه حساس به این موضوع مهم توجه و تمرکزی ندارند.

به گفته وی، مدیران فرهنگی با برنامه‌سازی و استفاده از هنرهای خیابانی مثل تئاتر یا موسیقی خیابانی در گذرها و میادین پرتردد شهری می‌توانند خلأهای زیرساختی فرهنگی هنری استان را پوشش بدهند. در شرایطی که هنر و هنرمندان تحت فشار اقتصادی و معیشتی قرار دارند، نهادهای شهری و حتی شرکت‌های صنعتی در راستای مسئولیت‌های اجتماعی خود می‌توانند پای کار بیایند و با سفارش کارهای مخاطب‌پسند و امیدبخش می‌توانند به سهم خود جامعه را به سمت امید و شادی و شور سوق بدهند.

محمدی تاکید کرد: ما دائم از نوجوانان و جوانان امروزی ایراد می‌گیریم؛ از طرز پوشش گرفته تا گفتار و رفتار آن‌ها، اما عملا کاری برای تقویت هویت و شناخت آن‌ها از «من» وجودی‌شان نمی‌کنیم. به نظر من، تئاتر خیابانی با پرداختن به مسائل، مصائب و آسیب‌هایی که امروز این نسل را نشانه گرفته است، می‌تواند به صورت غیرمستقیم آن‌ها را با سوالات و حقایقی مواجه کند که برای رسیدن به پاسخ‌شان، ناگزیر به تامل، گفت‌وگو و بازنگری در نگاه خود باشند.

وی افزود: هنر قرار نیست نسخه‌ای آماده در اختیار مخاطب بگذارد، بلکه باید ذهن او را درگیر کند و زمینه پرسشگری را فراهم آورد. تئاتر خیابانی به دلیل نزدیکی با زندگی روزمره مردم و اجرای بی‌واسطه در دل شهر، ظرفیت بالایی برای ارتباط با نوجوانان و جوانان دارد و می‌تواند مفاهیمی چون هویت، مسئولیت اجتماعی، تعلق به شهر و سرزمین و احترام به تفاوت‌ها را به زبانی قابل فهم و تاثیرگذار منتقل کند. برای من نوعی سوال است که بودجه‌های فرهنگی شهر بوشهر کجا و چگونه هزینه می‌شوند؟!