تاثیر سوء توقف تولید بر معیشت کارکنان و کارگران پارس‌جنوبی

بامدادجنوب_حجت عبدالهی‌پور

جنگ برای مناطق صنعتی فراتر از یک بحران امنیتی است؛ بحرانی همه‌جانبه است که نه‌تنها اقتصاد و تولید، بلکه جامعه انسانی، محیط زیست و حیات صنایع کوچک و بزرگ را نیز به سمت رکود سوق می‌دهد. در پی حمله دشمن صهیونی در هفدهم فروردین‌ماه به منطقه پارس جنوبی، در کنار هدف قرار گرفتن دو یوتیلیتی مهم این منطقه (دماوندانرژی و مبین‌انرژی از سوی دشمن صهیونی، بخش الفین پتروشیمی جم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین واحدهای بالادستی زنجیره تولید پلیمر کشور دچار آسیب جدی شده و این مجتمع به ناچار فعالیت خود را متوقف کرد. افزون بر این، همزمان، از مدار خارج شدن دو یوتیلیتی حیاتی در منطقه پارس جنوبی و اعمال محدودیت تا حدود ۸۰ درصد در فعالیت صنایع پتروشیمی این پهنه راهبردی، عملاً بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید مواد پایه پلیمری کشور را با وقفه‌ای ناخواسته مواجه ساخت.

در این حالی است پارس جنوبی که به‌عنوان قلب تپنده صنعت پتروشیمی ایران و نقطه آغاز چرخه‌ای شناخته می‌شود، صدها واحد پایین‌دستی به آن وابسته‌اند. توقف فعالیت پتروشیمی جم، فراتر از تعطیلی یک مجتمع، به معنای اختلال در زنجیره تامین مواد اولیه‌ای است که نقش کلیدی در تولید محصولات استراتژیک ایفا می‌کنند؛ محصولاتی که در صنایع مهمی چون ماشین‌سازی، خودروسازی، تجهیزات صنعتی، لوازم زیرساختی و ده‌ها حوزه دیگر کاربرد دارند.

کاهش یا توقف تولید در واحدهای الفین و پلیمری، به‌سرعت خود را در کمبود مواد اولیه، افزایش هزینه تولید و کاهش توان رقابتی صنایع داخلی نشان می‌دهد. از این بعد، پیامدهای جنگ نه‌تنها در آمار خسارت‌های مستقیم، بلکه در سکون تدریجی خطوط تولید و تهدید اشتغال در صنایع پایین‌دستی قابل ردیابی است.

آنچه امروز صنعت پلیمر ایران با آن مواجه شده، وضعیت فوق‌العاده‌ای است که نشان می‌دهد هرگونه آسیب به زیرساخت‌های راهبردی پتروشیمی، می‌تواند به سرعت به بحرانی فراگیر در چرخه تولید ملی تبدیل شود که عبور از آن، نیازمند تصمیم‌های فوری، حمایت هدفمند و بازسازی سریع شریان‌های حیاتی تولید است. متاسفانه تعطیلی و کاهش ظرفیت واحدهای پتروشیمی، تنها خطوط تولید را از کار نینداخته است؛ بلکه زیست و معیشت کارگران و کارکنان این صنعت را نیز دستخوش دگرگونی‌های نگران‌کننده‌ای کرده است. درآمد خانواده‌های بسیاری در این منطقه، امروز با تردید و ناپایداری گره خورده و زمزمه‌های تعدیل نیرو که این روزها در برخی مجتمع‌ها شنیده می‌شود، به نگرانی جدی در میان جامعه انسانی صنعت در پارس جنوبی مبدل شده است. اکنون، توقف یا محدود شدن فعالیت واحدهای تولیدی به دغدغه‌ای اجتماعی و معیشتی تبدیل شده که سایه آن بر زندگی هزاران نفر سنگینی می‌کند.

یک کارشناس انرژی در این میان به بامداد جنوب گفت: اختلال هم‌زمان در دو مجموعه یوتیلیتی «دماوند انرژی» و «مبین انرژی» در منطقه پارس جنوبی، به‌دلیل نقش حیاتی این دو هاب در تامین زیرساخت‌های عملیاتی مجتمع‌ها، عملا ستون فقرات انرژی و خدمات صنعتی منطقه را تحت تاثیر قرار داد. بررسی‌ها نشان می‌دهد این دو مجموعه بخش عمده‌ای از برق، بخار فرایندی، آب خنک‌کن، نیتروژن صنعتی، هوای ابزار دقیق و خدمات جانبی موردنیاز مجتمع‌های پتروشیمی مستقر در عسلویه و کنگان را تامین می‌کنند. در چنین ساختاری، توقف هم‌زمان آن‌ها به‌طور طبیعی یک «اثر دومینویی» ایجاد می‌کند؛ زیرا بسیاری از مجتمع‌ها به‌صورت مستقل زیرساخت کامل یوتیلیتی ندارند و به شبکه منطقه‌ای متکی‌اند. به همین دلیل با خروج این دو مجموعه از مدار، نزدیک به ۸۰ درصد ظرفیت عملیاتی پتروشیمی‌های منطقه ناچار به کاهش بار یا توقف اضطراری شدند.

رضا حاتمی ادامه داد: در همین شرایط، توقف فعالیت پتروشیمی جم به‌دلیل آسیب‌دیدگی واحد الفین، ابعاد دیگری به بحران تولید افزود. واحدهای الفین از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی به شمار می‌روند و محصولاتی مانند اتیلن و پروپیلن را تولید می‌کنند که خوراک اصلی بسیاری از واحدهای پلیمری هستند. توقف چنین واحدی به معنای حذف بخشی از عرضه خوراک پایه برای تولید پلی‌اتیلن‌ها و سایر مشتقات است. از نظر فنی، هر کاهش در ظرفیت تولید الفین مستقیما به کاهش تولید پلیمرها در زنجیره پایین‌دست منجر می‌شود؛ موضوعی که اکنون در بازار محصولات پلیمری نیز قابل مشاهده است.

به گفته وی، از بعد عملیاتی، قطع یا کاهش یوتیلیتی‌ها تاثیر فوری بر پایداری تجهیزات فرایندی دارد. بسیاری از راکتورها، برج‌های تقطیر، کمپرسورها و کوره‌های فرایندی برای عملکرد ایمن نیازمند تامین مداوم بخار، برق و آب خنک‌کن هستند. زمانی که این جریان‌ها مختل شود، سیستم‌های ایمنی به‌طور خودکار وارد عمل شده و واحدها در وضعیت «Emergency Shutdown» قرار می‌گیرند تا از آسیب جدی به تجهیزات جلوگیری شود. در چنین شرایطی، بازگشت سریع به تولید نیز ساده نیست، زیرا راه‌اندازی دوباره واحدهای پتروشیمی نیازمند توالی دقیق عملیات، بررسی کامل تجهیزات، پایدارسازی دما و فشار و تأمین کامل یوتیلیتی‌هاست.

حاتمی با تاکید بر اینکه برآوردهای فنی نشان می‌دهد راه‌اندازی دوباره مجتمع‌هایی که در وضعیت توقف اضطراری قرار گرفته‌اند، حتی در صورت تامین کامل زیرساخت‌ها، ممکن است چندین هفته تا چند ماه زمان ببرد، افزود: این زمان به عواملی مانند میزان آسیب تجهیزات، شرایط کاتالیست‌ها، وضعیت خطوط انتقال و آمادگی سیستم‌های کنترل بستگی دارد. در مورد واحدهای الفین، پیچیدگی فرایند کراکینگ و حساسیت تجهیزات دمای بالا سبب می‌شود فرایند راه‌اندازی با دقت و زمان بیشتری انجام شود.

وی در خصوص پیامدهای این اختلال به‌وجود آمده گفت: پیامد این اختلال گسترده، کاهش محسوس عرضه خوراک‌های پایه مانند اتیلن و پروپیلن است. این دو محصول، مواد اولیه اصلی برای تولید پلی‌اتیلن‌ها و پلی‌پروپیلن‌ها محسوب می‌شوند. کاهش تولید در این بخش به‌طور طبیعی بر حجم عرضه محصولات پلیمری در بازار داخلی تاثیر می‌گذارد. در شرایطی که بخش قابل توجهی از پلیمر مصرفی صنایع داخلی از مجتمع‌های پارس جنوبی تامین می‌شود، کاهش عرضه می‌تواند به افزایش رقابت در بورس کالا و رشد قیمت‌ها در بازار آزاد منجر شود.

حاتمی ادامه داد: در چنین وضعیتی، صنایع پایین‌دستی نیز با چالش تأمین مواد اولیه روبه‌رو می‌شوند. واحدهای تولید لوله و اتصالات، صنایع بسته‌بندی، تولیدکنندگان قطعات پلاستیکی خودرو و بسیاری از کارگاه‌های کوچک تولیدی، وابستگی بالایی به گریدهای مختلف پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن دارند. هرگونه کاهش عرضه در کوتاه‌مدت می‌تواند موجب کاهش ظرفیت تولید در این صنایع یا افزایش هزینه‌های تولید شود.

این کارشناس انرژی نیز به تاثیر تجاری توقف فعالیت‌های واحد تولیدی پلیمری نظیر پتروشیمی جم در منطقه پارس جنوبی اشاره و تصریح کرد: توقف بخشی از تولید می‌تواند اجرای برخی قراردادهای فروش داخلی و صادراتی را نیز با مشکل مواجه کند. مجتمع‌های پتروشیمی معمولا بخشی از محصولات خود را در قالب قراردادهای بلندمدت عرضه می‌کنند و اختلال در تولید ممکن است نیازمند بازتنظیم برنامه‌های تحویل یا استفاده از ذخایر موجود در مخازن باشد. در صورت تداوم توقف‌ها، احتمال کاهش حجم صادرات یا تغییر در برنامه عرضه داخلی نیز وجود دارد.

حاتمی افزود: در کنار همه این مسائل، موضوع نیروی انسانی نیز اهمیت زیادی دارد. کاهش تولید به‌طور معمول بر میزان کارکرد و حضور کارکنان تاثیر می‌گذارد. با این حال در دوره‌های توقف اضطراری، بخش‌های تعمیرات مکانیک، برق و ابزار دقیق معمولاً با افزایش حجم کار روبه‌رو می‌شوند، زیرا بررسی تجهیزات، تعمیرات پیشگیرانه و آماده‌سازی واحدها برای راه‌اندازی دوباره در اولویت قرار می‌گیرد. بنابراین در کوتاه‌مدت، تمرکز فعالیت‌ها از تولید به تعمیرات و ایمن‌سازی تجهیزات منتقل می‌شود.

این کارشناس انرژی تاکید کرد: کارشناسان معتقدند توسعه منابع جایگزین یوتیلیتی، ایجاد ظرفیت‌های پشتیبان و تقویت سامانه‌های مدیریت بحران صنعتی می‌تواند از شدت تاثیر چنین اختلالاتی در آینده بکاهد. در صنعتی که زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته از واحدهای تولیدی و خدماتی دارد، پایداری زیرساخت‌های انرژی و یوتیلیتی نقشی تعیین‌کننده در حفظ تولید و ثبات بازار ایفا می‌کند.

در پایان این گزارش باید متذکر شد خروج دماوند انرژی و مبین انرژی از مدار و محدود شدن فعالیت بخش بزرگی از مجتمع‌های منطقه، نشان داد که تکیه گسترده صنعت بر شبکه یوتیلیتی متمرکز، در لحظه بحران می‌تواند به توقف اضطراری گسترده منجر شود که بازگشت از آن، حتی با تامین زیرساخت‌ها زمان‌بر و پرهزینه است.

در این میان، توقف پتروشیمی جم نیز به دلیل آسیب‌دیدگی واحد الفین، ضربه‌ای مستقیم به حلقه بالادستی زنجیره پلیمر وارد کرد؛ که خوراک پایه ده‌ها واحد پلیمری و پایین‌دستی را تامین می‌کند. کاهش تولید اتیلن و پروپیلن، به‌سرعت خود را در بازار نشان می‌دهد: از محدودیت عرضه و افزایش رقابت در بورس کالا تا رشد هزینه‌ها در بازار آزاد؛ روندی که نهایتا به صنایع وابسته از قطعه‌سازی و خودروسازی گرفته تا ماشین‌سازی، بسته‌بندی و تولید لوله و اتصالات، فشار مضاعف وارد می‌کند و توان رقابتی تولید داخل را فرسایش می‌دهد.

اما پیامدهای این جنگ فقط صنعتی و تجاری نیست. امروز، کنار دغدغه تولید و صادرات، نگرانی معیشت کارکنان و کارگران نیز قد کشیده است؛ زمزمه تعدیل نیرو، نااطمینانی درآمد و اضطراب آینده، به واقعیتی تلخ در جامعه انسانی صنعت مبدل شده است. از همین رو، عبور از این وضعیت، صرفا با ترمیم یک واحد یا راه‌اندازی دوباره چند مجتمع ممکن نیست؛ تصمیم‌های فوری، بازسازی سریع، ایجاد ظرفیت‌های پشتیبان یوتیلیتی، تقویت مدیریت بحران و حمایت هدفمند از صنایع پایین‌دستی و نیروی کار، به یک ضرورت ملی تبدیل شده است.