تحول راهبردی در پتروشیمی جم

بامدادجنوب_حجت عبدالهی‌پور

۲۰ بهمن‌ماه برابر با سالروز تاسیس شرکت پتروشیمی جم بود که یکی از بازیگران اصلی و اثرگذار صنعت پتروشیمی ایران است؛ شرکتی که طی سال‌های فعالیت خود، نقشی فزاینده و تعیین‌کننده‌ای در توسعه این صنعت به‌ویژه در منطقه پارس جنوبی ایفا کرده و می‌کند.

بدیهی است پتروشیمی جم با اتکا به ظرفیت‌های فنی، مدیریتی و سرمایه انسانی متخصص، توانسته است سهم قابل‌توجهی در ایجاد ارزش افزوده، افزایش درآمدهای ارزی و تقویت جایگاه ایران در زنجیره جهانی محصولات پتروشیمی داشته باشد. در این مسیر، توسعه صنایع پایین‌دست به‌عنوان یکی از محورهای راهبردی پتروشیمی جم، جایگاه ویژه‌ای در سیاست‌های توسعه‌ای این شرکت داشته است. ایجاد و حمایت از شرکت‌هایی نظیر جم پیلن و پاد جم، در کنار راه‌اندازی شرکت توسعه پلیمر کنگان که هم‌اکنون به حدود ۲۲ درصد پیشرفت فیزیکی دست یافته است، بیانگر رویکرد هدفمند این مجموعه در تکمیل زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی است که ضمن افزایش بهره‌وری و کاهش خام‌فروشی، زمینه‌ساز توسعه پایدار، اشتغال‌زایی و تقویت صنایع تکمیلی در کشور شده و همچنان به‌عنوان یکی از اولویت‌های راهبردی پتروشیمی جم دنبال می‌شود.

رضا حاتمی، کارشناس انرژی، معتقد است پتروشیمی جم در سال‌های اخیر وارد مرحله‌ای تازه از نقش‌آفرینی در صنعت پتروشیمی ایران شده است که ضمن ارتقای ظرفیت تولید الفین، به مدیریت زنجیره ارزش، توسعه متوازن پایین‌دست و بازتعریف جایگاه فناوری گره خورده است. با آغاز دوره مدیریتی امیر اکبری، مدیر نخبه و بومی آشنا با اقتضائات عسلویه و چالش‌های ساختاری صنعت، پتروشیمی جم مسیر متفاوتی را در پیش گرفته که بر ثبات تولید، تکمیل زنجیره پلیمر، احیای پروژه‌های متوقف و حرکت به سمت ارزش افزوده بالاتر استوار است. بی‌شک اگر این رویکرد مدیریتی تداوم یابد، جم می‌تواند به یکی از پیشتازان تحول در صنعت الفین و پلیمر ایران تبدل شود.

در ادامه با حاتمی درباره نقش و جایگاه پتروشیمی جم و تاثیری که در آینده صنعت پلیمر و الفین ایران و منطقه ایفا می‌کند، به گفت‌وگو نشستیم که در ادامه می‌آید.

از نگاه شما پتروشیمی جم چه جایگاهی در زنجیره ارزش صنعت پلیمر ایران دارد؟

بدون تردید پتروشیمی جم امروز یکی از کانون‌های ثقل زنجیره ارزش پلیمر ایران است. باید اشاره کنم که جایگاه این شرکت نه تنها بر پایه حجم تولید، بلکه بر اساس نقش‌آفرینی ساختاری در اتصال بالادست هیدروکربنی به صنایع پایین‌دست پلیمری شکل گرفته است. این مجتمع به‌عنوان طرح الفین دهم کشور در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس، از ابتدا با ماموریت تامین پایدار خوراک الفینی برای صنعت پلیمر طراحی شد و اکنون به یکی از بازیگران تعیین‌کننده این زنجیره تبدیل شده است.

بر اساس اطلاعات رسمی منتشرشده از سوی شرکت و مراجع تخصصی صنعت پتروشیمی، پتروشیمی جم با ظرفیت اسمی سالانه حدود ۱.۳۲ میلیون تن اتیلن و ۳۰۶ هزار تن پروپیلن، در زمره بزرگ‌ترین واحدهای الفینی خاورمیانه قرار دارد. این ارقام، جم را به یکی از اصلی‌ترین تامین‌کنندگان خوراک واحدهای پلیمری کشور تبدیل کرده؛ به‌گونه‌ای که بخش مهمی از تولید پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن جنوب کشور، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم به پایداری تولید در این مجتمع وابسته است.

اما اهمیت جم صرفاً در «تولید خوراک» خلاصه نمی‌شود. در سال‌های اخیر، این شرکت با توسعه هدفمند زنجیره پایین‌دست، عملا از یک تولیدکننده الفین به معمار زنجیره ارزش پلیمر ارتقا یافته است. مالکیت عمده در شرکت جم‌پیلن (بزرگ‌ترین تولیدکننده پلی‌پروپیلن کشور)، راه‌اندازی پروژه پاد جم در حوزه ABS و Rubber، و آغاز عملیات اجرایی طرح PDH/PP/CAN/UOTILITY توسعه پلیمر کنگان نشان‌دهنده حرکت آگاهانه جم به سمت جلوگیری از خام‌فروشی و خلق ارزش افزوده است.

از حیث سیاست صنعتی، پتروشیمی جم یکی از معدود نمونه‌هایی است که راهبردهای بالادستی کشور در حوزه تکمیل زنجیره ارزش را به اجرا رسانده است. در شرایطی که عدم توازن تاریخی میان تولید اتیلن و کمبود پروپیلن یکی از چالش‌های ساختاری صنعت پتروشیمی ایران بوده، سرمایه‌گذاری جم در زنجیره پروپیلن‌محور نقشی تعدیل‌کننده و اصلاحی ایفا می‌کند.

در بعد فناورانه نیز، ورود جم به حوزه بومی‌سازی کاتالیست‌های پلیمری حساس از جمله کاتالیست پلی‌اتیلن سنگین گرید لوله (PE100) جایگاه این شرکت را از یک مصرف‌کننده فناوری به یک بازیگر فعال در امنیت زنجیره تأمین ارتقا داده است؛ موضوعی که در شرایط تحریم، اهمیتی هم‌سنگ با توسعه ظرفیت تولید دارد. بنابراین پتروشیمی جم امروز شرکتی است که خوراک تولید می‌کند، زنجیره می‌سازد، بازار را متعادل می‌کند و با پیوند اقتصاد، فناوری و مدیریت بومی، نقشی فراتر از ترازنامه مالی در صنعت پلیمر کشور ایفا می‌کند.

با توجه به این جایگاه، نقش مدیریت و رویکردهای جدید در پتروشیمی جم را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

به‌نظر من، بخش مهمی از تثبیت و ارتقای جایگاه پتروشیمی جم در زنجیره ارزش پلیمر، مستقیما به تحول در رویکرد مدیریتی این شرکت در سال‌های اخیر بازمی‌گردد، چون صنعت الفین و پلیمر، صنعتی صرفا تجهیزات‌محور نیست؛ بلکه به‌شدت به تصمیم‌سازی، نگاه زنجیره‌ای و فهم دقیق از بازار و ریسک‌های عملیاتی وابسته است. در چنین فضایی، حضور مدیریتی که هم با پیچیدگی‌های فنی آشنا باشد و هم اقتضائات بومی منطقه انرژی پارس را بشناسد، یک مزیت کلیدی محسوب می‌شود.

با آغاز دوره مدیریت امیر اکبری، شاهد پررنگ‌تر شدن نگاه «تکمیل زنجیره» به‌جای تمرکز صرف بر تولید اسمی بوده‌ایم. این تغییر نگاه، خود را در اولویت‌دهی به پروژه‌های پایین‌دستی، احیای طرح‌های نیمه‌تمام، افزایش پایداری تولید و کاهش وابستگی به تصمیمات مقطعی نشان می‌دهد. در واقع، مدیریت جدید تلاش کرده جم را از یک تولیدکننده بزرگ به یک بازیگر هوشمند زنجیره ارزش تبدیل کند.

نکته مهم دیگر، توجه به مدیریت بومی و سرمایه انسانی متخصص است. تجربه نشان داده در منطقه‌ای مانند پارس جنوبی، ثبات مدیریتی، شناخت میدانی و اعتماد به نیروی انسانی محلی، نقش مستقیمی در کاهش ریسک‌های عملیاتی و افزایش بهره‌وری دارد. این رویکرد به‌ویژه در پروژه‌های پیچیده‌ای مانند UOTILITY توسعه پلیمر کنگان اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.

در مجموع باید بگویم مدیریت جدید پتروشیمی جم تلاش کرده این شرکت را از منطق «تولیدمحور کوتاه‌مدت» به سمت راهبرد ارزش‌محور بلندمدت سوق دهد؛ مسیری که اگر با ثبات و حمایت سیاست‌گذار ادامه یابد، می‌تواند جم را به یکی از الگوهای موفق مدیریت در صنعت پتروشیمی ایران تبدیل کند.

به نکته خوبی اشاره کردید، امیر اکبری برای تولید ارزش‌محور بر بومی‌سازی کاتالیست‌ها هم به صورت جدی متمرکز شده، به نظر شما این تصمیم تا چه میزان به پایداری تولید و رشد درآمد این واحد تولیدی کمک خواهد کرد؟

اگر بخواهیم درباره پایداری تولید و رشد درآمد در صنعت الفین و پلیمر صحبت کنیم، ناگزیر باید به مسئله کاتالیست به‌عنوان یکی از گلوگاه‌های پنهان اما تعیین‌کننده اشاره کنیم. از این حیث، اقدام پتروشیمی جم در بومی‌سازی کاتالیست پلی‌اتیلن سنگین گرید لوله (PE100) را باید یکی از مهم‌ترین پروژه‌های راهبردی این شرکت در سال ۱۴۰۴ دانست؛ پروژه‌ای که مستقیماً با امنیت تولید، کیفیت محصول و تاب‌آوری اقتصادی پیوند خورده است.

کاتالیست PE100، قلب تولید یکی از استراتژیک‌ترین محصولات پتروشیمی جم است؛ محصولی که هم در بازار داخل و هم در پروژه‌های زیرساختی کشور نقش حیاتی دارد. در سال‌های اخیر، محدودیت‌های بین‌المللی و ریسک‌های زنجیره تامین نشان داد اتکای صرف به واردات کاتالیست، می‌تواند پایداری تولید را به‌طور جدی تهدید کند. پاسخ جم به این چالش، ورود هوشمندانه به حوزه توسعه دانش فنی و تولید صنعتی کاتالیست بود.

بر اساس اطلاعات منتشرشده، خط تولید کاتالیست پلی‌اتیلن سنگین پایپ در پتروشیمی جم اکنون در آستانه عملیات پیش‌راه‌اندازی و تولید آزمایشی قرار دارد؛ موضوعی که نشان می‌دهد این پروژه از فاز مطالعاتی عبور کرده و به مرحله اجرا در مقیاس صنعتی رسیده است. این دستاورد، حاصل تکیه بر توانمندی محققان، مهندسان و متخصصان باتجربه شرکت و ایجاد زیرساخت‌های سخت‌افزاری و دانشی لازم در مجموعه جم است.

اهمیت این بومی‌سازی صرفاً فنی نیست. تولید داخلی این کاتالیست، صرفه‌جویی قابل‌توجهی در هزینه‌های تولید، جلوگیری از خروج ارز و کاهش ریسک‌های عملیاتی ناشی از وقفه‌های تامین را به‌دنبال دارد. علاوه بر آن، امکان بهبود مستمر در ساختار و ویژگی‌های کاتالیست متناسب با شرایط عملیاتی واحد، مزیتی است که در مدل واردات اساسا وجود ندارد.

نکته قابل‌توجه دیگر، ثبت چندین اختراع مرتبط با دانش فنی ساخت این کاتالیست در مرکز مالکیت‌های فکری و معنوی است که نشان می‌دهد پتروشیمی جم در حال حرکت از مصرف‌کننده فناوری به تولیدکننده دانش فنی بومی در صنعت پتروشیمی کشور است. این رویکرد، دقیقا همان حلقه مفقوده‌ای است که می‌تواند پایداری تولید را به رشد پایدار درآمد در سال ۱۴۰۴ و سال‌های بعد متصل کند.

در مجموع، بومی‌سازی کاتالیست PE100 در پتروشیمی جم را باید یک اقدام راهبردی هم‌زمان در سه جبهه تولید، اقتصاد و امنیت زنجیره تامین دانست که نشان می‌دهد تمرکز جم در سال ۱۴۰۴ صرفا افزایش عدد تولید نیست، بلکه ساختن بنیان‌های پایدار برای تولید و درآمد است.

در مجموع با آغاز بومی‌سازی کاتالیست و تمرکز جم بر افزایش بهره‌وری، چشم‌انداز عملکرد این پتروشیمی را در سال ۱۴۰۴ چگونه می‌بینید؟

از دید من، سال ۱۴۰۴ برای پتروشیمی جم سال تثبیت و بازدهی هوشمند است. پیش‌بینی می‌شود با بهره‌برداری از کاتالیست بومی PE100، کاهش هزینه تولید و ارتقای بهره‌وری عملیاتی، حاشیه سود شرکت به‌صورت محسوسی بهبود یابد. تمرکز مدیریت بر پایداری تولید، کنترل ریسک‌های تامین و تنوع سبد محصولات پلیمری، می‌تواند جم را در جایگاه یکی از سه تولیدکننده برتر و سودآور زنجیره پلیمر ایران تثبیت کند. به تعبیر من، جم از فاز رشد کمی وارد مرحله بلوغ فناورانه و مالی شده است.

پایان یکی از بزرگ‌ترین اختلافات حقوقی صنعت پتروشیمی (پرونده اختلاف حقوقی ۸۷۲ میلیون دلاری میان پتروشیمی جم و پتروشیمی مهر) یکی از مهم‌ترین دستاوردهای اکبری در جم است، از دید شما این رای، چه معنا و تاثیری برای پتروشیمی جم و کل صنعت  خواهد داشت؟

بی‌شک پرونده اختلاف ۸۷۲ میلیون دلاری میان پتروشیمی جم و پتروشیمی مهر را باید یکی از حساس‌ترین نبردهای حقوقی تاریخ صنعت پتروشیمی ایران دانست که در نهایت با صدور رأی قطعی مرجع تجدیدنظر، به‌طور کامل به نفع پتروشیمی جم پایان یافت. اهمیت این پیروزی در بازگشت اقتدار حقوقی، نظم قراردادی و اعتماد سرمایه‌گذاران به بخش خصوصی نهفته است.

با هدایت امیر اکبری و راهبری دقیق تیم حقوقی جم، این پرونده از فاز چالشی سال‌هاه عبور کرد و به مصداقی از مدیریت هوشمند دعواهای کلان اقتصادی تبدیل شد؛ نمونه‌ای که نشان داد تصمیم مستند و مستدل، موثرتر از هر واکنش احساسی می‌تواند منشأ تغییر باشد.

پیروزی جم نه‌تنها جایگاه حقوقی این شرکت را تثبیت کرد، بلکه مسیر وصول مطالبات و پویایی اقتصادی آن را تسریع می‌کند. این موفقیت از سوی خانه کارگر بوشهر نیز مورد ستایش قرار گرفت و در بیانیه‌ای رسمی، این نهاد آن را «نشانه‌ای از بلوغ مدیریتی و صیانت از حقوق کارگران» دانست؛ تاکیدی بر اینکه منافع حقوقی شرکت با امنیت و امید جامعه کارگری گره خورده است.

به نظر من، خاتمه این پرونده تاریخی را باید نماد پیوند سه عنصر دانست: قانون، مدیریت و عدالت صنعتی. نقطه‌ای که در آن، پتروشیمی جم نه‌فقط از یک چالش بزرگ عبور کرد، بلکه پیام اعتماد و حاکمیت عقلانیت را به کل صنعت پتروشیمی ایران صادر کرد.

اگر بخواهیم عملکرد اخیر پتروشیمی جم را در یک جمع‌بندی معرفی کنیم، این مجموعه امروز در چه نقطه‌ای ایستاده است؟

پتروشیمی جم امروز در نقطه تلاقی ثبات حقوقی، بلوغ مدیریتی و پیشرفت فناورانه قرار دارد. پایان پرونده ۸۷۲ میلیون دلاری، بومی‌سازی کاتالیست‌های کلیدی و تکمیل حلقه‌های زنجیره ارزش نشان می‌دهد جم از مرحله عبور از بحران‌ها عبور کرده و وارد فاز توسعه پایدار و قابل اتکا شده‌است. به عبارت ساده‌تر، جم دیگر فقط یک تولیدکننده بزرگ نیست که به یک بازیگر مرجع در حکمرانی صنعتی و مدیریت هوشمند پتروشیمی ایران تبدیل شده است.