خاموشی مشعل‌ها؛ مدل جدید توسعه در پتروشیمی زاگرس

بامدادجنوب_حجت عبدالهی‌پور

دهه فجر برای صنعت انرژی ایران، معمولا یادآور افتتاح پروژه‌هایی است که قرار است نشانه‌ای از پیشرفت و خوداتکایی باشند؛ پروژه‌هایی که گاه در هیاهوی مراسم گم  و گاه به نمادی ماندگار تبدیل می‌شوند. در زمستانی که ناترازی گاز به یکی از جدی‌ترین بحران‌های ساختاری کشور بدل شده و محدودیت خوراک، بزرگ‌ترین واحدهای پتروشیمی را نیز از مدار تولید خارج کرده است، پتروشیمی زاگرس ترجیح داد دهه فجر را نه با بریدن روبان، بلکه با خاموش‌کردن مشعل‌ها و آغاز یک مسیر تازه در مدیریت انرژی گره بزند.

پتروشیمی زاگرس، با ظرفیت اسمی ۳.۳ میلیون تن متانول، سال‌هاست که وزن سنگین صنعت متانول ایران را بر دوش می‌کشد؛ صنعتی که مزیت تاریخی آن، گاز ارزان، حالا به پاشنه آشیل تبدیل شده است. زمستان‌های اخیر نشان دادند که حتی بزرگ‌ترین متانول‌ساز کشور نیز در برابر ناپایداری خوراک و سوخت، ایمن نیست. افت تولید، توقف‌های ناخواسته و فشار بر درآمد شرکت‌ها، زنگ خطری بود که دیگر نمی‌شد با آمارهای مقطعی یا رشدهای کوتاه‌مدت آن را نادیده گرفت.

با این حال، داده‌های عملکردی زاگرس در ماه‌های پایانی ۱۴۰۳ و ابتدای ۱۴۰۴، نشانه‌ای متفاوت را مخابره کردند. رشد تولید در آذرماه، بهبود درآمد در فروردین ۱۴۰۴ و افزایش بهره‌برداری از واحدهای جانبی، حکایت از آن داشت که شرکت به‌دنبال راه‌حل‌هایی فراتر از انتظار برای گاز بیشتر است. درست در همین جا بود که پروژه «حذف کامل مشعل» یا Zero Flaring از یک طرح فنی در دل واحدها، به یک پروژه راهبردی ارتقا یافت.

در صنعتی که سال‌ها فلرینگ به‌عنوان هزینه اجتناب‌ناپذیر تولید پذیرفته شده بود، حالا زاگرس تصمیم گرفته انرژی هدررفته را به مزیت رقابتی تبدیل کند. خاموشی کامل مشعل‌ها، نه‌تنها به معنای حذف یکی از اصلی‌ترین کانون‌های آلودگی هواست، بلکه از منظر عملیاتی، بازگرداندن هیدروژن، CO و CO₂ به چرخه تولید را ممکن کرده است؛ گازهایی که تا دیروز می‌سوختند و امروز خوراک‌اند.

بر اساس گزارش رسمی اجرای پروژه، راه‌اندازی واحد PSA و تزریق هیدروژن با خلوص ۹۹.۹۸ درصد به لوپ سنتز، مستقیماً به افزایش راندمان ترمودینامیکی واحد منجر شده و رشد تولیدی در حدود ۱۵۰ تن در روز را رقم زده است. مهم‌تر از آن، جایگزینی گازهای بازیافتی در کوره‌ها، مصرف گاز طبیعی را تا ۱۰ درصد کاهش داده؛ عددی که در شرایط ناترازی گاز، از یک شاخص فنی به یک متغیر استراتژیک تبدیل می‌شود. انتخاب دهه فجر برای اجرای این پروژه، تصادفی نبود. زاگرس با تکیه بر توان مهندسی داخلی، پروژه‌ای را به بهره‌برداری رساند که هم‌زمان سه پیام را مخابره می‌کند؛ اول، اینکه پایداری تولید در صنعت متانول، الزاماً در گرو افزایش سهمیه گاز نیست. دوم، اینکه پروژه‌های زیست‌محیطی، اگر درست طراحی شوند، می‌توانند به سودآوری مستقیم برسند؛ چنان‌که زاگرس از محل Zero Flaring، به سودی بیش از یک میلیون دلار در ماه دست یافته است و سوم، اینکه بومی‌سازی فناوری، دیگر یک شعار نیست، بلکه به ابزاری عملی برای عبور از تحریم‌ها و محدودیت‌ها بدل شده است.

خاموشی مشعل‌ها در زاگرس، در دهه‌ای که صنعت انرژی با چالش‌های ساختاری دست‌به‌گریبان است، بیش از یک دستاورد فنی معنا دارد. این پروژه، نشانه‌ای از تغییر پارادایم در نگاه به توسعه است؛ نگاهی که دیگر توسعه را در مصرف بیشتر گاز و سوزاندن انرژی نمی‌بیند، بلکه در بازیافت، بهره‌وری و هم‌راستایی اقتصاد با محیط‌زیست تعریف می‌کند.

گفت‌وگویی را با رضا حاتمی، کارشناس انرژی در خصوص اجرای موفق پروژه‌ بازیافت گازهای مشعل (Zero Flaring) و راه‌اندازی واحد پیشرفته‌ PSA در پتروشیمی زاگرس انجام دادیم که در ادامه می‌آید.

از دید شما پروژه حذف کامل مشعل (Zero Flaring) در پتروشیمی زاگرس چه اهمیتی برای صنعت متانول کشور دارد؟

اهمیت این پروژه از چند بعد قابل بررسی است، اما اگر بخواهم خلاصه بگویم، ما با یک نقطه عطف تاریخی در صنعت متانول ایران روبه‌رو هستیم. متانول‌سازان به‌طور سنتی با پدیده فلرینگ، به‌ویژه در شرایط ناپایداری عملیاتی مواجه بوده‌اند. اجرای پروژه Zero Flaring در زاگرس نشان داد که حتی در واحدهای بزرگ متانولی نیز می‌توان پایداری تولید را بدون اتلاف انرژی و بدون مشعل محقق کرد. این یعنی افزایش ضریب اطمینان تولید، کاهش ریسک‌های عملیاتی و حرکت به سمت استانداردهای جهانی ESG.

بازیافت گازهای مشعل چه تاثیری بر بهره‌وری واحد دارد؟

تاثیر آن بسیار عمیق است. گاز مشعل در واقع ترکیبی از هیدروژن، CO و CO₂ است که همگی خوراک بالقوه فرایند متانول محسوب می‌شوند. در پروژه زاگرس، با استفاده از واحد پیشرفته PSA، هیدروژن با خلوص ۹۹.۹۸ درصد بازیافت و دوباره به لوپ سنتز تزریق می‌شود. این کار مستقیماً باعث افزایش راندمان ترمودینامیکی فرایند و رشد تولید تا حدود ۱۵۰ تن در روز شده است. به عبارت ساده‌تر، واحد با همان خوراک قبلی، خروجی بیشتری تولید می‌کند؛ این یعنی بهره‌وری واقعی.

کاهش مصرف گاز طبیعی در پایداری صنعت متانول چقدر موثر خواهد بود؟

ببینید صنعت متانول ایران به‌شدت وابسته به گاز طبیعی است و در فصل‌های سرد، محدودیت گاز یکی از عوامل اصلی افت تولید محسوب می‌شود. پروژه زاگرس با جایگزینی گازهای بازیافتی در کوره‌ها، مصرف گاز طبیعی را تا ۱۰ درصد کاهش داده است. این عدد شاید در ظاهر کوچک به نظر برسد، اما در مقیاس یک مجتمع بزرگ، به معنای افزایش تاب‌آوری در برابر بحران انرژی و حفظ تولید در شرایط محدودیت خوراک است؛ موضوعی که برای پایداری کل زنجیره متانول بسیار حیاتی است.

از بعد زیست‌محیطی، حذف کامل مشعل در صنعت متانول چه دستاوردهایی به همراه دارد؟

فلرینگ یکی از منابع اصلی انتشار CO₂، NOx و ترکیبات آلاینده در صنعت پتروشیمی است. خاموشی کامل مشعل‌ها در پتروشیمی زاگرس به معنای حذف مستقیم یکی از کانون‌های اصلی آلودگی هوا است. این پروژه نه‌تنها انتشار گازهای گلخانه‌ای را به‌طور معنادار کاهش داده، بلکه تاثیر منفی بر سلامت کارکنان و محیط پیرامونی را نیز کم کرده است. در واقع زاگرس نشان داد که توسعه صنعتی الزاماً به معنای تخریب محیط‌زیست نیست.

برخی معتقدند پروژه‌های زیست‌محیطی هزینه‌بر هستند؛ تجربه زاگرس چه پاسخی به این دیدگاه می‌دهد؟

این پروژه بهترین پاسخ به این نگاه سنتی است؛ زاگرس با اجرای Zero Flaring، به سودآوری بیش از یک میلیون دلار در ماه دست یافته است؛ یعنی محیط‌زیست و اقتصاد در اینجا نه‌تنها در تضاد نیستند، بلکه کاملا هم‌راستا حرکت می‌کنند. این همان مفهومی است که امروز در دنیا از آن با عنوان Green Profitability یاد می‌شود.

بومی‌سازی کامل این پروژه چه پیامی برای صنعت پتروشیمی کشور دارد؟

اجرای این پروژه نشان می‌دهد توان مهندسی داخلی به بلوغ رسیده است. طراحی، ساخت و نصب کامل تجهیزات از سوی متخصصان ایرانی انجام شده و این یعنی کاهش وابستگی، افزایش امنیت انرژی و امکان تعمیم این تجربه به سایر مجتمع‌ها. اگر این الگو در دیگر متانولی‌ها و حتی واحدهای اولفینی اجرا شود، می‌توان انتظار داشت که صنعت پتروشیمی ایران وارد فاز جدیدی از پایداری و رقابت‌پذیری جهانی شود.

در نهایت، این پروژه را چگونه جمع‌بندی می‌کنید؟

پروژه حذف کامل مشعل در پتروشیمی زاگرس، یک الگوی موفق از هم‌افزایی فناوری، اقتصاد و محیط‌زیست است. این اقدام نه‌تنها پایداری صنعت متانول را تقویت کرده، بلکه استاندارد جدیدی برای توسعه سبز در صنعت پتروشیمی کشور تعریف کرده است. به نظر من، زاگرس در این پروژه فقط یک مشعل را خاموش نکرد؛ بلکه مسیر آینده صنعت را روشن‌تر کرد.