راویانی که با دستان خالی از جنوب می‌گویند

بامدادجنوب_الهام بهروزی

تئاتر به‌عنوان هنری زنده و پویا بیش از هر هنر دیگری در لحظه شکل می‌گیرد و در مواجهه مستقیم با مخاطب معنا می‌یابد. همین زنده‌بودن و وابستگی به زمان حال است که تئاتر را به آیینه‌ای از زیست اجتماعی، فرهنگی و انسانی هر جامعه تبدیل می‌کند؛ هنری که نه‌تنها بازتاب‌دهنده واقعیت‌هاست، بلکه در بسیاری مواقع، پیش‌برنده گفت‌وگو در جامعه نیز محسوب می‌شود.

در این میان، جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر به‌عنوان مهم‌ترین رویداد نمایشی کشور، سال‌هاست که به بستری برای گفت‌وگوی هنر استان‌ها با یکدیگر تبدیل شده و بسان ویترینی ظرفیت‌ها و دستاوردهای یک‌ساله تئاتر ایران را نمایش می‌دهد. به عبارت بهتر، این جشنواره که هر ساله در دهه فجر برگزار می‌شود، فرصتی برای دیده‌شدن ظرفیت‌های نمایشی استان‌ها و سنجش جریان‌های فعال تئاتری در جغرافیای متنوع کشور است.

در چهل‌وچهارمین دوره این رویداد، باز هم تئاتر استان بوشهر حضوری قابل‌توجه دارد؛ حضوری که نشان از پویایی و استمرار فعالیت گروه‌های نمایشی جنوب کشور دارد. در این دوره، سه نمایش«آداب شکار روباه» به کارگردانی حیدر احمدی (بردخون) و نمایش «نسخه نسوان ناکام» به کارگردانی نازخاتون هوشمند (کنگان) و «کاغذ کال» به کارگردانی قاسم حسینی (دیّر) از استان بوشهر به بخش صحنه‌ای و «خانواده آقای هاشمی» به کارگردانی مارال ایزدبخش در بخش خیابانی این رویداد راه یافتند که البته گروه نمایش «آداب شکار روباه» از حضور در این رقابت انصراف داد ولی در مجموع راهیابی این آثار، گواهی بر ظرفیت‌های رو به رشد تئاتر در شهرستان‌ها و نقش موثر هنرمندان بومی در تولید آثار قابل رقابت در سطح ملی است.

اهمیت این حضور، تنها در راهیابی به یک جشنواره خلاصه نمی‌شود؛ بلکه بیانگر مسیری است که تئاتر استان بوشهر در سال‌های اخیر با تکیه بر هویت و فرهنگ و ادبیات بومی، دغدغه‌های اجتماعی و نگاه حرفه‌ای به تولید اثر نمایشی پیموده است. این آثار که از دل تاریخ و اقلیم جنوب برخاسته‌اند، توانایی برقراری ارتباط با مخاطب ملی را دارند و بدین‌طریق به ثبات جایگاه تئاتر استان‌ در رویدادهای کلان تئاتری کشور کمک می‌کنند.

بی‌تردید، حضور نمایش‌هایی از شهرستانی‌های استان در جشنواره تئاتر فجر، امتیازی برای تئاتر بوشهر و تاکیدی بر ضرورت حمایت مستمر از گروه‌های نمایشی خارج از مرکز است؛ حمایتی که می‌تواند به تداوم تولید، ارتقای کیفی آثار و تقویت جریان تئاتر حرفه‌ای در استان بوشهر بینجامد.

این در حالی است که نهادهایی چون شهرداری‌ها، بر اساس ماموریت‌های تعریف‌شده خود، نقش مهمی در حمایت از هنر بومی، شناسایی و پشتیبانی از هنرمندان خلاق و تقویت زیرساخت‌های فرهنگی شهرها بر عهده دارند؛ نقشی که می‌تواند به پویایی اجتماعی و ارتقای سرمایه فرهنگی جوامع محلی بینجامد؛ اما تجربه حضور این دو گروه نمایشی در جشنواره تئاتر فجر نشان داد که در عمل، حمایت موثر و برنامه‌مند از هنرمندان تئاتر در مسیر حضور در رویدادهای ملی همچنان با خلأهای جدی مواجه است.

از سوی دیگر، نکته قابل تامل این است که سه گروه راه‎‏یافته به بخش صحنه‌ای جشنواره تئاتر فجر، متعلق به شهرهای جنوبی استان بوشهر هستند؛ مناطقی که در مجاورت و میزبانی صنایع عظیم نفت، گاز و پتروشیمی قرار دارند و سهم قابل‌توجهی در اقتصاد ملی بازی می‌کنند. در چنین شرایطی، انتظار می‌رفت شرکت‌ها و صنایع مستقر در این مناطق، در چارچوب مسئولیت‌های اجتماعی خود و با نگاهی فراتر از فعالیت‌های صرفا اقتصادی، از حضور این گروه‌های نمایشی در مهم‌ترین و معتبرترین رویداد تئاتری کشور حمایت بیشتری کنند.

بی‌تردید، حمایت از هنرمندان جوان و گروه‌های نمایشی بومی، نه‌تنها هزینه‌ای حاشیه‌ای برای این صنایع محسوب نمی‌شود، بلکه سرمایه‌گذاری فرهنگی بلندمدتی است که می‌تواند به تقویت هویت محلی، افزایش حس تعلق اجتماعی و ایجاد پیوندی موثر میان صنعت و جامعه پیرامونی منجر شود. هنرمندانی که امروز با حداقل امکانات و پشتکار شخصی به جشنواره تئاتر فجر راه یافته‌اند، همان آینده‌سازان تئاتر این خطه‌اند و بی‌توجهی به آن‌ها، به معنای نادیده گرفتن بخشی از ظرفیت فرهنگی مناطق صنعتی جنوب کشور است.

این در حالی است که این آثار دقیقا با زبان تئاتر، بخشی از روایت‌ها و خرده‌فرهنگ‌های جنوب را با روایتی نو در قالبی جذاب و فرمیک به صحنه برده‌اند؛ روایتی که نه‌تنها آیین‌ها، سنن، زیست مردمان بومی و باورهای آن‌ها را بازتاب می‌دهد، بلکه دغدغه‌ها و چالش‌های امروز جامعه جنوب را نیز با دقت ترسیم می‌کند. چنین آثاری، با تکیه بر اصالت فرهنگی و تجربه زیسته، توانسته‌اند تجربه دیداری و معنایی مخاطب را فراتر از یک اجرا، به سفر در لایه‌های هویتی منطقه بدل کنند.

در این میان، یکی از این آثار با محوریت زن خلق شده است؛ موضوعی که در سال‌های اخیر بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه قرار گرفته و نیازمند واکاوی و مکاشفه جدی است، به‌ویژه در جوامع سنتی جنوب که همواره تحت تاثیر ساختارهای فرهنگی و میراث سنتی، زیست متفاوتی را تجربه کرده و می‌کند. این نگاه زن‌محور، فرصتی برای گفت‌وگو، بازاندیشی و شناسایی ظرفیت‌های مغفول در هویت اجتماعی و فرهنگی این جوامع فراهم کرده است.

با وجود چنین ارزش‌های هنری، فرهنگی و اجتماعی، حضور این گروه‌ها در چهل‌وچهارمین جشنواره تئاتر فجر همچنان با چالش‌های جدی مالی مواجه شد؛ چالش‌هایی که در سایه بی‌توجهی و نبود حمایت مؤثر از سوی برخی نهادهای مسئول، از جمله شهرداری‌ها و بهره‌گیری مطلوب صنایع نفت، گاز و پتروشیمی این مناطق از مسئولیت اجتماعی خود تشدید شده است. انتظار می‌رفت صنایع نفت و گاز، در راستای توسعه پایدار و تقویت سرمایه فرهنگی، از این هنرمندان جوان که آینده‌سازان تئاتر و روایت‌گران فرهنگی جنوب‌اند، حمایت بیشتری کرده و فرصت حضور آنان را در معتبرترین رویداد تئاتری کشور را به شکل شایسته‌تری فراهم می‌کرد.

این بی‌توجهی و حمایت نکردن از آثار یادشده، بازتابی عمیق از شکنندگی بنیه اقتصادی تئاتر شهرستانی و چالش‌های معیشتی هنرمندان است. این وضعیت، در حالی نگران‌کننده می‌شود که تئاتر استان‌ها به‌ویژه تئاتر بوشهر در دهه‌های اخیر نقش شگرفی در پویایی، تنوع سبکی و تحرک تئاتر ملی ایفا کرده است. تئاتر ملی ایران، بارها از دل همین خرده‌فرهنگ‌ها و با تلاش‌های بی‌وقفه هنرمندان شهرستانی جان تازه‌ای گرفته و از دام مرکزگرایی و یکنواختی رهایی یافته‌است. این هنرمندان، اغلب با کمترین امکانات، اما با عشقی بی‌حدوحصر به صحنه، روایت‌هایی ناب از بطن جامعه خود را به روی صحنه آورده‌اند که در غنای فرهنگی و هنری کشور سهمی بی‌بدیل داشته است.

در تائید همین واقعیت است که اتابک نادری، چهره شناخته‌شده تئاتر و عضو هیات انتخاب چهل‌وچهارمین جشنواره تئاتر فجر، با صراحت و دغدغه به جایگاه تئاتر استان‌ها در رشد تئاتر ملی اشاره و تاکید کرده است که تئاتر ایران «مدیون و مرهون» هنر و هنرمندان تئاتر استان‌هاست. این اعتراف از سوی یک داور و فعال تئاتری در سطح ملی، نه فقط یک جمله تشویقی، بلکه یک مسئولیت‌پذیری هنری را یادآور می‌شود؛ مسئولیت در قبال حمایت از ریشه‌هایی که تنه تئاتر ملی از آن تغذیه می‌کند. با این اوصاف، وقتی تئاتری از جنوب، با سختی و مرارت فراوان، روایتگر زندگی و فرهنگ بومی خود می‌شود و به اعتبار جشنواره فجر دست می‌یابد، بی‌توجهی به آن نه تنها دلسردکننده است، بلکه به‌منزله نادیده گرفتن بخش مهمی از سرمایه‌های انسانی و فرهنگی کشور است؛ هنرمندانی که با چنگ و دندان، چراغ هنر را در دورترین نقاط روشن نگه داشته‌اند و بی‌هیچ ادعایی، آینده‌سازان تئاتر این خطه و فراتر از آن ایران هستند. این نادیده گرفتن‌ها، نه فقط به یک نمایش، بلکه به روحیه‌ای جمعی و به انگیزه‌ای برای ادامه راه آسیب می‌زند.

در همین راستا، رضا مختارزاده، نویسنده نمایشنامه «نسخه نسوان ناکام»؛ نمایشی که به همت همسرش نازخاتون هوشمند کارگردانی و تولید شد، در گفت‌وگویی با روزنامه «پیام عسلویه» به دشواری‌های تولید اثر نمایشی در شرایط کنونی اشاره و بر ضرورت شکل‌گیری عزمی مشترک برای گسترش تئاتر در استان تاکید کرد. او با نگاهی انتقادی یادآور شد: «در سال‌هایی زندگی می‌کنیم که پس از دوران دوم خرداد، جایگاه و اعتبار وزارت فرهنگ به‌عنوان متولی اصلی هنر، به شیوه‌های مختلف تضعیف شده و از سوی دیگر، استفاده بی‌رویه و رهاشده از شبکه‌های اجتماعی نیز اوج گرفته است. در این میان، تئاتر چه بخواهیم و چه نخواهیم  در ذهنیت عمومی به‌مثابه هنری «موزه‌ای» تلقی می‌شود و در کشور ما موزه‌ای‌تر هم شده؛ به‌گونه‌ای که با وجود گذشت بیش از یک قرن از ورود نمایشنامه‌نویسی مدرن به ایران، همچنان باید این مدیوم را به مردم معرفی کرد.

مختارزاده راه برون‌رفت از وضعیت موجود را در افزایش حجم تولیدات ساختارمند تئاتری دانست و تاکید کرد: ابتدا باید پیشکسوتان و گروه‌های باتجربه به تولید اثر همت کنند تا با افزایش شمار اجراهای جدی، مخاطب دوباره با این مدیوم ارتباط برقرار کند؛ هرچند تولید اثر در شرایط اقتصادی کنونی، بسیار بسیار سخت است.

این دیدگاه‌ها متذکر این است که از یک‌سو تئاتر استان‌ها  با پشتوانه فرهنگی و ظرفیت‌های خلاقه خود، محرک تئاتر ملی‌اند و از سوی دیگر، فقدان حمایت نهادی، ضعف سازوکارهای فرهنگی و فشارهای اقتصادی، چرخه تولید و عرضه آن را فرسوده کرده است. راه‌حل در بازشناسی نقش تئاتر به‌عنوان سرمایه فرهنگی، طراحی برنامه‌های حمایتی شهرداری‌ها و نهادهای فرهنگی و مشارکت مسئولانه صنایع نفت، گاز و پتروشیمی در نقاط صنعتی در قالب مسئولیت اجتماعی است؛ مشارکتی که اگر به‌صورت هدفمند و پایدار شکل بگیرد، می‌تواند معادله دشوار تولید و عرضه را به نفع هنرمندان جوان و جامعه محلی تغییر دهد و تئاتر جنوب را  همچون گذشته در جایگاه شایسته‌اش در سبد فرهنگ ملی تثبیت کند.