«درازی»، قصیده 150 ساله عاشورایی دشتی

بامددادجنوب_الهام بهروزی

امروز راهی روستای درازی شده‌ایم؛ روستایی آرام در دامنه‌های شرقی کوه مند و در ۱۳ کیلومتری خورموج. جایی که هنوز باورهای قدیمی در کوچه‌های خاکی‌اش جریان دارد و مردمش با همان سادگی و صمیمیت روستایی، آیین‌های محرم را مثل گذشته و بدون کم‌وکاست برگزار می‌کنند. همراه با حمید زارعی در کوچه‌پس‌کوچه‌های درازی قدم می‌زنیم تا از نزدیک ببینیم این روستا چگونه با رسیدن محرم رنگ و جان تازه‌ای می‌گیرد و چه شور و حال متفاوتی در روزهای عزاداری حسینی در آن برپا می‌شود.

این روستا از دیرباز یکی از مهم‌ترین کانون‌های برگزاری آیین‌های مذهبی در منطقه بوده و به‌گفته بزرگان و اسناد محلی، بیش از ۱۵۰ سال پیشینه در اجرای مراسم عزاداری محرم و صفر دارد. این سنت نسل‌به‌نسل منتقل شده و همیشه بر مشارکت گسترده مردم، احترام به شعائر حسینی و پیوند عمیق دین با زندگی روزمره استوار بوده؛ میراثی که تا امروز با همان اصالت و روح اولیه حفظ شده و همچنان جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ منطقه دارد.

حمید زارعی دراین باره به بامداد جنوب می‌گوید: روستای درازی تنها به خاطر آیین‌های مذهبی‌اش شناخته نمی‌شود؛ بلکه این دیار در طول تاریخ، عالمان، شاعران و معلمان برجسته‌ای در بطن خو پرورش داده است. شخصیت‌هایی چون آیت‌الله سید غلامحسین سجادی مشهور به مجتهد، آخوند ملاعلی عاشوری و شیخ علی عاشوری (نخستین شاعر محلی‌سرای استان بوشهر)، سید حیدر سجادی، میرزاعلی شریف دشتی، میرزا عبدالله شهابی (اولین آموزشگار رسمی دشتی و از شاگردان دکتر معین) و همچنین حضور علمای بحرینی و خاندان علمی و مذهبی آل‌عاشور، به آیین‌ها و آواهای عاشورایی درازی شکلی منسجم‌تر و غنی‌تر بخشیده است. بدون اغراق باید بگویم که بسیاری از نوحه‌ها و سبک‌های مرثیه‌خوانی در منطقه دشتی ریشه در اشعار و نوحه‌های همین شاعران دارد.

وی ادامه می‌دهد: پیوند سنت‌های مذهبی جنوب ایران با آموزه‌های دینی و آیینی علمایی که از حوزه‌های علمی به این منطقه می‌آمدند، موجب شد عزاداری‌های محرم در درازی از نظر محتوا، شعر و شیوه اجرا به سطحی قابل توجه برسد. در گذشته این مراسم‌ با امکانات ساده‌تری برگزار می‌شد، نسل‌های مختلف درازی این آیین‌ها را همچون میراثی گرانبها از پدران و مادران خود به ارث برده و همین انتقال نسلی سبب شده این سنت‌ها تا امروز با همان اصالت و روح اولیه باقی بماند.

این شاعر و پژوهشگر با بیان اینکه در دوره پهلوی رئیس‌محمد، کدخدای وقت روستای درازی و بنیان‌گذار حسینیه و مسجد روستا، نقش مهمی در تقویت این جریان فرهنگی و مذهبی ایفا کرد، یادآور می‌شود: او با دعوت از آخوند ملاعلی عاشوری -که از علما و مدرسین حوزه علمیه نجف بود-زمینه حضور اندیشه‌های دینی و آیینی عمیق‌تری را در مراسم عزاداری فراهم کرد. همچنین حضور شیخ حمود عاشوری در کنار او باعث شد شیوه‌های نوحه‌خوانی، روضه‌خوانی و آیین‌های سوگواری در روستا شکل منظم‌تر و هنری‌تری به خود بگیرد. در ادامه این مسیر، شیخ علی عاشوری فرزند شیخ حمود که خود از عالمان و شاعران برجسته منطقه بود، نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری و گسترش آواهای عاشورایی و نوحه‌های پامنبری ایفا کرد. بسیاری از نوحه‌ها و اشعار سوگوارانه‌ای که در مراسم محرم در درازی خوانده می‌شد، سروده او بود.

به گفته وی، اشعار شیخ علی عاشوری به دلیل زبان ساده، مضمون عاطفی و پیوند عمیق با واقعه کربلا، به سرعت در میان مردم منطقه رواج یافت و بخشی از حافظه آیینی مردم شد. این سنت در میان فرزندان و شاگردان او نیز ادامه پیدا کرد. فرزندان شیخ علی از جمله شیخ حسین عاشوری، شیخ عباس عاشوری (پدر شهید شیخ ابوتراب عاشوری)، شیخ عبدالجبار عاشوری، شیخ مهدی عاشوری و شیخ حسن عاشوری هر یک در تداوم سنت روضه‌خوانی و مرثیه‌سرایی نقش داشتند و در مجالس عزاداری منطقه حضور فعالی داشتند.

زارعی یادآور شد: علاوه بر آنان، چهره‌هایی از همین خاندان همچون شیخ علی بحرینی، شیخ عبدالعلی عاشوری و شیخ عبدالرضا نیز از روضه‌خوانان خلاق و برجسته روستای درازی و منطقه دشتی به شمار می‌رفتند که در گسترش فرهنگ مرثیه‌خوانی و آیین‌های عاشورایی سهم مهمی داشتند. در کنار این خاندان، ذاکران و مداحان دیگری نیز در طول سال‌ها در حسینیه درازی به مرثیه‌خوانی پرداخته‌اند. از جمله می‌توان به مرحوم یدالله تفضلی و مرحوم حاج حیدر مزارعی اشاره کرد که سال‌ها به عنوان ذاکران حسینی در این حسینیه فعالیت داشتند و نقش مؤثری در تداوم سنت‌های عزاداری ایفا کردند.

این پژوهشگر سپس با بیان اینکه در سال‌های اخیر نیز حاج محمد زارعی از روضه‌خوانان شناخته‌شده این روستاست که علاوه بر تسلط بر شیوه‌های سنتی روضه خوانی، بر دستگاه‌های موسیقی ایرانی نیز آشنایی دارد، تصریح می‌کند:  این توانایی باعث شده نوحه‌ها و مرثیه‌های او از نظر آوایی و موسیقایی غنای بیشتری داشته باشد. او به‌ویژه در رجزخوانی مهارت و قدرت خاصی دارد و اجرای او در این بخش از مراسم، همواره با استقبال عزاداران همراه است. به طور کلی، حضور این علما، شاعران و ذاکران طی بیش از یک قرن گذشته، موجب شده آیین‌های عزاداری در روستای درازی به یک سنت فرهنگی، ادبی و آیینی غنی تبدیل شود که در آن شعر، موسیقی آیینی، باور دینی و مشارکت مردمی در کنار هم قرار گرفته‌اند و هویت عاشورایی این روستا را شکل داده‌اند.

زارعی تاکید می‌کند در کنار این پیشینه فرهنگی، مردم درازی در عرصه مقاومت نیز نقش داشته‌اند. در جریان مبارزات مردم جنوب علیه نیروهای انگلیسی در بوشهر و دلوار، دو تن از فرزندان این روستا به شهادت رسیدند و در سال‌های دفاع مقدس نیز پانزده شهید از این روستا تقدیم کشور شد. از سوی دیگر، در سال ۱۳۹۶ روستای درازی به عنوان «دهکده کتاب ایران» معرفی شد؛ عنوانی که نشان می‌دهد فرهنگ مطالعه و آگاهی نیز در کنار سنت‌های مذهبی در این روستا جایگاهی مهم دارد. بنابراین در چنین بستری است که آیین‌های محرم و صفر در درازی شکل گرفته و استمرار یافته‌اند.

وی در خصوص زمان شروع آیین عزاداری حسینی در روستای درازی توضیح می‌دهد که آماده‌سازی برای محرم در درازی از روزهای پایانی ماه ذی‌الحجه آغاز می‌شود. در این ایام، حسینیه‌ها نظافت و آماده می‌شوند، تجهیزات مراسم سامان می‌گیرد و مردم برای استقبال از ماه محرم مهیا می‌شوند. با فرارسیدن شب اول محرم، برنامه‌های عزاداری به طور رسمی آغاز می‌شود و تا پایان دهه نخست ادامه دارد. در این مدت، مراسم در سه نوبت صبح، عصر و شب برگزار می‌شود که شامل قرائت زیارت عاشورا، سخنرانی، نوحه‌خوانی و سینه‌زنی است.

این پژوهشگر حوزه آیین‌های مذهبی درباره ویژگی‌های آیین‌های عزاداری این روستا می‌گوید: یکی از ویژگی‌های شاخص عزاداری در درازی نوحه‌های پامنبری است. در این بخش، گروهی از عزاداران به صورت دایره‌وار می‌نشینند و دو یا سه نفر به عنوان تک‌خوان نوحه‌ای را آغاز می‌کنند و دیگران پاسخ می‌دهند. این شیوه نوحه‌خوانی از نظر موسیقایی غنای ویژه‌ای دارد و بسیاری از نوحه‌ها توسط شاعران و مداحان بومی سروده شده‌اند.

وی سپس به تشریح مراسم عاشورایی درازی می‌پردازد و می‌افزاید: هر شب از دهه نخست محرم به یکی از شخصیت‌ها یا وقایع کربلا اختصاص دارد؛ شب اول: روایت نامه یزید به ولید و آغاز ماجرا؛ شب دوم: حرکت امام حسین(ع) از مدینه به مکه؛ شب سوم: ورود کاروان امام به کربلا؛ شب چهارم: واقعه حضرت مسلم؛ شب پنجم: دو طفلان مسلم؛ شب ششم: داستان حر بن یزید ریاحی؛ شب هفتم: حضرت قاسم؛ شب هشتم: حضرت علی‌اکبر؛ شب نهم: حضرت ابوالفضل العباس و شب دهم: حضرت علی‌اصغر و در نهایت شهادت امام حسین(ع). در ظهر عاشورا، پس از پایان روضه شهادت امام حسین(ع)، جمعیت به پا می‌خیزد و با نوحه‌هایی خاص به عزاداری می‌پردازد و سپس حلقه‌های سینه‌زنی تشکیل می‌شود. از دیگر آیین‌های مهم در این روستا می‌توان به لیله‌خوانی، بیت‌خوانی، چاووش‌خوانی و صبحدم‌خوانی پیش از اذان صبح عاشورا اشاره کرد که فضای معنوی خاصی به مراسم می‌بخشد.

زارعی سپس به حسینه رئیس‌محمد روستا که معماری آن برگرفته از مسجد نصیرالملک شیراز است، گریزی می‌زند و می‌گوید: حسینیه تاریخی رئیس‌محمد مهم‌ترین مرکز مذهبی و آیینی روستای درازی است و می‌توان آن را قلب تپنده مراسم محرم در این روستا دانست. بیشتر آیین‌های عزاداری، روضه‌خوانی‌ها و برنامه‌های فرهنگی در این حسینیه برگزار می‌شود. برای مردم درازی، این حسینیه بخشی از حافظه جمعی روستا است. بسیاری از نسل‌های گذشته در همین مکان عزاداری کرده‌اند و خاطرات خانوادگی و جمعی مردم با این بنا گره خورده است.

وی ادامه می‌دهد: در ایام محرم، حسینیه به کانونی برای فعالیت‌های اجتماعی نیز تبدیل می‌شود. پخت نذری، پذیرایی از مهمانان، گردهمایی مردم و هماهنگی برنامه‌ها همگی در همین مکان انجام می‌شود. به همین دلیل این حسینیه در واقع مرکز معنوی و اجتماعی روستا به شمار می‌آید.

این فعال فرهنگی در خصوص پیشینه تاریخی این حسینیه توضیح می‌دهد: ساخت حسینیه تاریخی درازی به سال ۱۳۱۰ قمری بازمی‌گردد. در آن زمان، رئیس‌محمد کدخدای روستا با همراهی بزرگان و معتمدان درازی تصمیم گرفتند بنایی برای برگزاری منظم مراسم عزاداری ایجاد کنند. در روایت‌های شفاهی که میان مردم روستا نقل شده، یکی از مؤمنان درازی شبی در خواب می‌بیند که درخت کُناری در روستا به سمت جنوب خم شده و گویی در حال سجده است. هنگامی که این خواب برای سید غلامحسین سجادی مجتهد -از عالمان برجسته منطقه- بازگو می‌شود، او چنین تعبیر می‌کند که این نشانه‌ای برای ساخت حسینیه و برپایی آیین‌های عزاداری است. مدتی بعد همان فرد دوباره در خواب می‌بیند که درخت کُنار این‌بار به سوی قبله خم شده و این بار نیز چنین تعبیر می‌شود که در کنار حسینیه باید مسجدی بنا شود.

وی می‌افزاید: همین روایت و تعبیر، در کنار همت بزرگان روستا، انگیزه‌ای شد تا ابتدا حسینیه و چند سال بعد نیز مسجد در این محل ساخته شود و از آن زمان تاکنون این دو بنا به عنوان مرکز اصلی فعالیت‌های مذهبی و آیینی مردم درازی شناخته می‌شوند. ساخت این بنا در ماه رمضان آغاز شد و معمار آن فردی از شهر کازرون بود. سنگ نخست بنا نیز به همت زائر ابراهیم فرزند میرزا غلامرضا گذاشته شد. چند سال بعد، در سال ۱۳۱۷ قمری مسجد جامع روستا نیز در کنار حسینیه ساخته شد و این مجموعه به مرکز مذهبی روستا تبدیل شد.

زارعی تاکید می‌کند: از نظر معماری، حسینیه تاریخی درازی در سراسر استان بوشهر و کرانه‌های خلیج فارس نمونه‌ای کم‌نظیر و شاهکاری از معماری سنتی و بومی به شمار می‌رود. این بنا بر پایه ستون‌های قطور و عریض مرکزی و طاق‌های قوسی‌شکل متوالی بنا شده است که بار سنگین سقف را به زمین منتقل می‌کنند. یکی از شگفت‌انگیزترین الگوهای مهندسی سنتی در این بنا، ساختار سقف و فضای بین طاق‌هاست. فضای میان طاق‌ها کاملا خالی (توخالی) طراحی شده تا وزن کلی سازه به حداقل برسد و فشار مضاعفی بر پایه‌ها و ستون‌های اصلی وارد نشود. سقف حسینیه به‌صورت گنبدنماهای مدور و کاسه‌ای اجرا شده که در ساخت آن‌ها، سنگ‌های تراش‌خورده به‌صورت عمودی و شعاعی (دورانی) در کنار یکدیگر کار گذاشته شده‌اند. این تکنیک توزیع بار، پایداری فوق‌العاده‌ای در برابر زلزله و رانش ایجاد کرده است.

وی می‌گوید: نکته حیرت‌انگیز دیگر در ساخت این بنا، استفاده نشدن از هرگونه تیر چوبی در کل ساختار سقف و طاق‌هاست. سازه‌ای کاملا سنگی و منسجم که تنها با اتکا به محاسبات دقیق هندسی و توزیع قوس‌ها سرپا ایستاده است. حتی ناودان‌های بیرونی ساختمان نیز به‌طور یکپارچه از سنگ تراشیده و ساخته شده‌اند تا با اقلیم و بارش‌های فصلی منطقه همخوانی داشته باشند. مصالح اصلی این بنا سنگ‌های سخت کوه بیرمی و گچ نیم‌کوب محلی است.

به عقیده زارعی، معماران هنرمند این اثر برای دستیابی به حداکثر مقاومت و چسبندگی ملات، گچ را به صورت دستی و پیمانه‌های کوچک در کاسه می‌ساختند تا پیش از مصرف سفت نشود و به صورت کاملا تازه، گرم و با چسبندگی بالا میان بند سنگ‌ها قرار گیرد. این دقت مینیاتوری در فرایند ملات‌ریزی، عامل اصلی دوام و یکپارچگی سنگ‌های سقف در طول قرن گذشته بوده است. استحکام بی‌نظیر و طراحی هوشمندانه و مهندسی این بنا سبب شده است که پس از گذشت بیش از ۱۳۰ سال و تحمل زلزله‌ها و بادهای موسمی شدید منطقه، ساختار آن بدون کمترین رانش یا آسیب جدی، همچنان استوار و پابرجا باقی بماند و آغوش خود را برای پذیرایی از عزاداران حسینی بگشاید.

وی ادامه می‌دهد: در وصف عظمت، معنویت و زیبایی این معماری باشکوه، ملاحسن میرزا (از شاعران برجسته محلی) نیز اشعاری سروده و شکوه این بنای مقدس را ستوده است؛ سروده‌هایی که نشان می‌دهد حسینیه رئیس‌محمد از همان نخستین روزهای بنای خود، جایگاهی والا در قلب و باور مردم این دیار داشته است:

«این حُسینیه که باشد زِ شَرَف عَرْشِ عَظیم/ بَر دَرِ کَفْش‌کَنَشْ روحِ قُدُس گَشته مُقیم/ پِیِ سَقّائیِ او خِضْرِ نَبی جام بِه کَف/ بَهْرِ فَرّاشیِ او فَرْش بِه دوش ابراهیم/ حوریانَش شُده جاروب‌کَش اَز مُژِّه‌ چشم/ قُدْسیانَش شُده اَز اَجْنِحِه فَرّاشِ حَریم/ شُده داوود اَبَر مَنْبَرِ او مَرثیه‌خوان/ مُسْتَمِع آدَم و نوح آمَد و اَیّوب و کَلیم/ بانِیَش رئیس مُحَمَّد که در اَفْعالِ جَمیل/ مادرِ دَهْر شُد اَز زادَنِ هَمْتاش عَقیم/ سَنِه هِجْرِیِه بُد سیصَد و دَه بَعْدِ هزار/ که شد آراسته این روضه چُو جَنّاتِ نَعیم».

زارعی سپس به معرفی دیگر آیین مشهوری می‌پردارد که همزمان با محرم در روستا اجرا می‌شود و در این باره می‌گوید: علم‌گردانی یکی از آیین‌های دیرینه و مهم در عزاداری‌های روستای درازی است. بانی این علم در گذشته سید عبدالحسن سید جعفر بوده و پس از درگذشت او، فرزندان و نوادگانش این سنت را ادامه داده‌اند. در گذشته مراسم علم‌گردانی در روزهای هشتم و نهم محرم برگزار می‌شد، اما در سال‌های اخیر این مراسم در روزهای هفتم و هشتم محرم انجام می‌شود. در این آیین، علم در کوچه‌های روستا گردانده می‌شود و به خانه‌های مردم برده می‌شود. خانواده‌ها با احترام از علم استقبال می‌کنند و برخی نذر و نیاز خود را ادا می‌کنند. این مراسم تا زمانی ادامه می‌یابد که علم به تمام خانه‌های روستا برده شود. پس از پایان گردش در روستا، علم به حسینیه منتقل می‌شود و تا روز سیزدهم محرم در آنجا نگهداری می‌شود. سپس با مراسم خاصی دوباره به خانه بانی علم بازگردانده می‌شود.

او یادآور می‌شود: این موضوع برای بسیاری از آن‌ها نوعی افتخار و نذر معنوی محسوب می‌شود. برخی از جوانان از کودکی در کنار پدران و پدربزرگ‌های خود در این مراسم حضور داشته‌اند و به‌مرور این مسئولیت را پذیرفته‌اند. در هنگام حرکت علم، مردم با احترام مسیر را باز می‌کنند و فضای روستا حال‌وهوایی خاص پیدا می‌کند. نکته مهم این است که در این آیین، همکاری میان نسل‌ها کاملا مشهود است؛ بزرگان تجربه و آداب مراسم را منتقل می‌کنند و جوانان نیروی اجرایی و شور مراسم را بر عهده دارند. همین پیوند نسلی باعث شده مراسم علم‌گردانی همچنان اصالت خود را حفظ کند.

زارعی، پخت نذری در روستای درازی را دیگر آیین رایج و مرسوم در این روستا می‌داند و در این خصوص می‌گوید: پختن نذری یکی از مهم‌ترین جلوه‌های همدلی و مشارکت مردمی در ایام محرم است. از روزهای ابتدایی ماه محرم، مطبخ حسینیه به یکی از پرجنب‌وجوش‌ترین بخش‌های روستا تبدیل می‌شود. از صبح زود، مردم برای آماده‌سازی مواد غذایی، شستن برنج، خرد کردن مواد اولیه، روشن کردن آتش و آماده‌سازی دیگ‌ها در کنار یکدیگر فعالیت می‌کنند.

به گفته وی، هزینه تهیه غذاها عمدتا از طریق نذورات مردمی تأمین می‌شود. برخی خانواده‌ها برنج اهدا می‌کنند، بعضی روغن یا گوشت می‌آورند و برخی نیز کمک نقدی می‌کنند. در واقع این سفره حاصل مشارکت جمعی مردم است و تقریباً همه اهالی به نوعی در برپایی آن سهم دارند. از معروف‌ترین غذاهای نذری در درازی می‌توان به چلو گوشت، چلو مرغ، قیمه بوشهری، استمبولی، ته‌چین ماهی، پلو میگو، ته‌انداز گوشت که ویژه عاشوراست، اشاره کرد. در میان این غذاها، قیمه بوشهری و ته‎انداز گوشت جایگاه ویژه‌ای دارد؛ غذاهایی سنتی که با شیوه خاص مردم استان بوشهر طبخ می‌شود و بخشی از هویت غذایی و فرهنگی منطقه محسوب می‌شود.

زارعی با اشاره به اینکه پخت نذری در این روستا نوعی آیین معنوی است، خاطرنشان می‌کند: بسیاری از مردم باور دارند برکت زندگی‌شان در همین خدمت به سفره امام حسین(ع) است. به همین دلیل حتی کسانی که سال‌ها از روستا مهاجرت کرده‌اند، در ایام محرم به درازی بازمی‌گردند تا در این خدمت جمعی شریک باشند.

وی ادامه می‌دهد: یکی از ویژگی‌های مهم آیین‌های محرم در درازی، حضور گسترده همه نسل‌ها در برگزاری مراسم است. در این روستا، محرم یک مراسم محدود به گروه یا قشر خاص نیست؛ بلکه تقریباً همه خانواده‌ها به شکلی در آن مشارکت دارند. جوانان نقش بسیار فعالی در بخش‌های اجرایی دارند؛ از آماده‌سازی حسینیه و نصب پرچم‌ها گرفته تا جابه‌جایی دیگ‌ها، پذیرایی، نظم‌دهی مراسم، حمل علم‌ها و کمک در آشپزخانه. بسیاری از نوجوانان نیز از سنین پایین وارد این فضا می‌شوند و در کنار بزرگ‌ترها آداب و سنت‌های عزاداری را یاد می‌گیرند.

این پژوهشگر حوزه آیین‌های مذهبی و فرهنگ عامه تاکید می‌کند: همچنین در این مراسم خانواده‌ها نیز نقش محوری دارند. زنان و مردان هرکدام بخشی از کار را بر عهده می‌گیرند و نوعی تقسیم طبیعی مسئولیت در مراسم شکل می‌گیرد. حتی کودکانی که هنوز معنای کامل مراسم را درک نمی‌کنند، از طریق حضور در این فضا با فرهنگ عاشورا و سنت‌های روستا آشنا می‌شوند. در واقع محرم در درازی به‌مثابه مدرسه‌ای است که در آن روحیه همکاری، احترام، مسئولیت‌پذیری و همدلی به نسل‌های بعد منتقل می‌شود.

وی همچنین نقش زنان را در آیین عاشورایی روستا بی‌‌نظیر می‌داند و می‌گوید: زنان در روستای درازی نقش بسیار مهم و تاثیرگذاری در برگزاری مراسم محرم و صفر دارند و بخش بزرگی از فعالیت‌های پشت صحنه این آیین‌ها بر عهده آنان است. در واقع اگر مشارکت زنان نباشد، بخش مهمی از نظم و تداوم این مراسم‌ها امکان‌پذیر نخواهد بود.

به گفته زارعی، در ایام محرم، زنان در آماده‌سازی نذری‌ها، پاک کردن برنج، آماده‌سازی مواد غذایی، پخت برخی غذاها، ساماندهی وسایل و پذیرایی نقش فعالی دارند. بسیاری از نذرها نیز توسط بانوان ادا می‌شود و آن‌ها با نیت‌های مختلف در این سفره سهیم می‌شوند. علاوه بر این، زنان نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا به فرزندان دارند. کودکان نخستین تجربه‌های مذهبی و عاطفی خود را معمولاً در کنار مادران و مادربزرگ‌ها به دست می‌آورند. از شنیدن نوحه‌ها گرفته تا حضور در مراسم و آشنایی با مفاهیم ایثار و محبت اهل‌بیت(ع).

وی یادآور می‌شود: در بسیاری از خانه‌های روستا، فضای محرم از روزهای قبل از سوی زنان آماده می‌شود و حال‌وهوای عزاداری ابتدا در محیط خانواده شکل می‌گیرد. به همین دلیل می‌توان گفت زنان در حفظ تداوم فرهنگی و عاطفی این آیین‌ها نقشی بنیادین دارند که شاید کمتر دیده شود، اما بسیار تعیین‌کننده است.

زارعی با تاکید بر اینکه آیین‌های محرم و صفر در درازی نقش بسیار مهمی در حفظ هویت فرهنگی و اجتماعی مردم دارند، می‌گوید: در دنیای امروز که بسیاری از سنت‌های محلی در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند، این مراسم‌ها همچنان توانسته‌اند مردم را گرد هم جمع کنند و پیوند میان نسل‌ها را حفظ کنند. محرم در درازی زمانی است که بسیاری از افرادی که در شهرهای دیگر زندگی می‌کنند دوباره به روستا بازمی‌گردند. خانواده‌ها دور هم جمع می‌شوند، دیدارها تازه می‌شود و نوعی همبستگی اجتماعی شکل می‌گیرد که شاید در طول سال کمتر دیده شود.

به عقیده وی، این آیین‌ها همچنین حافظ بخشی از میراث فرهنگی منطقه هستند؛ از شیوه نوحه‌خوانی و آواهای آیینی گرفته تا معماری حسینیه، آداب سفره‌داری و سنت‌های نذری. اگر این مراسم‌ها کمرنگ شوند، بخشی از حافظه تاریخی و هویت محلی مردم نیز به‌تدریج از بین خواهد رفت. از سوی دیگر، این آیین‌ها مردم را فارغ از تفاوت‌های اقتصادی و اجتماعی کنار یک سفره می‌نشاند. در این فضا همه در کنار هم حضور دارند و همین موضوع احساس برابری، همدلی و تعلق اجتماعی را تقویت می‌کند.

زارعی سپس در خصوص انگیزه‌اش از ساخت مستندی درباره آیین‌های روستای درازی در محرم امسال که بخشی از آن از شبکه استانی بوشهر همزمان با ایام سوگواری حسینی پخش شد، می‎‌گوید: ایده ساخت این مستند از دغدغه حفظ و ثبت بخشی از فرهنگ بومی و آیین‌های اصیل منطقه شکل گرفت. سال‌هاست که مراسم محرم در درازی با همان اصالت و فضای مردمی برگزار می‌شود، اما احساس می‌کردم بسیاری از این تصاویر، روایت‌ها و جزئیات ارزشمند کمتر ثبت شده‌اند و ممکن است در گذر زمان بخشی از آن‌ها فراموش شود.

وی ادامه می‌دهد: از سوی دیگر، این آیین‌ها فقط مراسم عزاداری نیستند؛ بلکه مجموعه‌ای از تاریخ، معماری، موسیقی آیینی، همدلی اجتماعی و فرهنگ مردم جنوب را در خود جای داده‌اند. همین موضوع باعث شد احساس کنم این فضا ظرفیت یک روایت مستند و سینمایی را دارد. برای من مهم بود که در این فیلم، فقط ظاهر مراسم دیده نشود، بلکه روح حاکم بر آن ثبت شود؛ اینکه چگونه یک روستا در دهه محرم به یک خانواده بزرگ تبدیل می‌شود و همه در کنار هم برای برپایی سفره امام حسین(ع) تلاش می‌کنند.

این پژوهشگر در پاسخ به این سوال مبنی بر اینکه در جریان ساخت مستند با چه صحنه‌ها یا روایت‌های متفاوتی روبه‌رو شدی، می‌افزاید: در طول فیلمبرداری، صحنه‌ها و روایت‌های بسیاری وجود داشت که تأثیر عاطفی عمیقی داشتند. یکی از مهم‌ترین نکات برای من، حضور خودجوش مردم بود. بسیاری از افراد بدون هیچ چشم‌داشتی ساعت‌ها در مطبخ یا حسینیه کار می‌کردند و این همکاری کاملاً از سر عشق و باور بود. از صحنه‌های تأثیرگذار، حضور سالمندانی بود که با وجود کهولت سن همچنان در مراسم نقش داشتند؛ افرادی که می‌گفتند از کودکی در همین فضا حضور داشته‌اند و امروز نیز نمی‌توانند خود را جدا از این مراسم تصور کنند.

وی تاکید می‌کند: همچنین برای من جالب بود که چگونه کودکان و نوجوانان نیز به شکل طبیعی وارد این سنت‌ها می‌شوند؛ گویی این فرهنگ به‌صورت زنده در حال انتقال از نسلی به نسل دیگر است. در بخش تصویری نیز صحنه‌هایی مانند بخار برخاسته از دیگ‌های نذری، نور غروب در نخلستان‌ها، صدای نوحه وعلم گردانی در کوچه‌های  روستا و لحظه نشستن مردم کنار سفره‌ها، فضای بسیار شاعرانه و سینمایی ایجاد می‌کرد که برای هر مستندسازی جذاب است.

زارعی درخصوص اهمیت ثبت تصویری این آیین‌ها برای نسل‌های آینده، توضیح می‌دهد: ثبت تصویری این آیین‌ها در واقع ثبت بخشی از حافظه فرهنگی و تاریخی مردم است. بسیاری از سنت‌ها اگر فقط به روایت شفاهی وابسته بمانند، ممکن است به مرور زمان تغییر کنند یا فراموش شوند؛ اما تصویر می‌تواند حال‌وهوای واقعی یک دوره و یک فرهنگ را برای نسل‌های آینده حفظ کند. مستندسازی این مراسم ثبت سبک زندگی، نوع روابط اجتماعی، معماری، موسیقی آیینی، گویش محلی و شیوه همدلی مردم است. نسل‌های آینده از طریق چنین آثاری می‌توانند ببینند که مردم این منطقه چگونه زندگی می‌کردند، چگونه کنار هم می‌ایستادند و چگونه باورهایشان را حفظ می‌کردند.

وی یادآور می‌شود: از سوی دیگر، این ثبت تصویری می‌تواند باعث شناخته شدن بهتر فرهنگ جنوب و به ویژه روستای درازی و آیین‌های بومی ایران در سطح ملی و حتی بین‌المللی شود. بسیاری از این سنت‌ها ظرفیت فرهنگی و انسانی بسیار بالایی دارند و می‌توانند برای مخاطبان خارج از منطقه نیز جذاب و الهام‌بخش باشند.