صنعت پلیمر در میانه بحران و بازسازی

بامدادجنوب_حجت عبدالهی‌پور

پس از جنگ رمضان و آسیب‌هایی که به بخشی از زیرساخت‌های صنعت پتروشیمی و انرژی کشور وارد شد، بازار پلیمر و صنایع تکمیلی با یکی از پرچالش‌ترین دوره‌های خود در سال‌های اخیر روبه‌رو شد که کاهش ناگهانی تولید در برخی مجتمع‌ها، افت محسوس عرضه در بورس کالا و جهش قیمت‌ها، معادلات تولیدکنندگان پایین‌دست را بر هم زد. پلیمرسازان می‌گویند در هفته‌های نخست پس از جنگ، نه‌تنها دسترسی به مواد اولیه دشوار شد، بلکه تردید نسبت به پایداری تامین خوراک و انرژی، امکان برنامه‌ریزی میان‌مدت را نیز از واحدهای تولیدی سلب کرد. به گفته فعالان صنایع تکمیلی، افزایش هزینه تامین مواد، کمبود سرمایه در گردش و افت تقاضای مصرفی، فشار مضاعفی بر واحدهای کوچک و متوسط وارد کرده و بسیاری از بنگاه‌ها امسال را بیش از آنکه سال توسعه بدانند، سال بقا توصیف می‌کنند.

در کنار این مسائل، نوسان شدید قیمت‌ها و شکل‌گیری انتظارات تورمی در بازار، رفتارهای احتیاطی و گاه هیجانی را در زنجیره تامین تشدید کرده است؛ به‌گونه‌ای که برخی تولیدکنندگان از کاهش تیراژ و تعدیل شیفت‌های کاری خبر می‌دهند. فعالان بازار معتقدند نبود اطلاعات شفاف درباره زمان بازگشت کامل ظرفیت مجتمع‌ها و برنامه عرضه آتی، بر دامنه بی‌ثباتی افزوده و تصمیم‌گیری را برای خریداران دشوارتر کرده است. اگرچه با بازگشت تدریجی برخی مجتمع‌های مهم پتروشیمی علائمی از کاهش التهاب در بازار مشاهده می‌شود، اما همچنان پرسش‌های جدی درباره پایداری تولید، وضعیت انرژی، آینده عرضه و امکان بازگشت ثبات پایدار به این صنعت وجود دارد.

در این میان، یک کارشناس انرژی با اشاره به وضعیت صنعت پلیمر و صنایع تکمیلی در فضای پساجنگ به بامداد جنوب گفت: وضعیتی که در حال حاضر در بازار پلیمر و صنایع پایین‌دست مشاهده می‌شود، نتیجه فشرده‌شدن چند بحران همزمان در یک بازه کوتاه است. جنگ رمضان از یک‌سو به برخی زیرساخت‌های عملیاتی و انرژی کشور آسیب وارد کرد و از سوی دیگر، انتظارات تورمی، نااطمینانی در بازار و کاهش قدرت تصمیم‌گیری تولیدکنندگان را تشدید کرد. به همین دلیل، اگرچه اکنون از شوک اولیه فاصله گرفته‌ایم، اما هنوز نمی‌توان گفت صنعت پلیمر به وضعیت باثبات بازگشته است.

محمد حسامی‌زاده ادامه داد: در هفته‌های نخست پس از جنگ، بخشی از مجتمع‌های پتروشیمی کشور با حداقل ظرفیت به مدار برگشتند و در برخی موارد سطح تولید به ۱۵ تا ۲۰ درصد ظرفیت اسمی محدود شد. همین کاهش ناگهانی تولید، بلافاصله خود را در بورس کالا و بازار آزاد نشان داد و عرضه مواد اولیه پلیمری با افت محسوسی روبه‌رو شد. کاهش عرضه در چنین شرایطی به‌معنای اختلال در برنامه‌ریزی صدها واحد پایین‌دستی است که مواد اولیه را نه برای انبار، بلکه برای حفظ خط تولید روزانه خود نیاز دارند. وقتی این پیوستگی دچار گسست می‌شود، کل زنجیره از بالادست تا مصرف‌کننده نهایی تحت فشار قرار می‌گیرد.

وی افزود: بر اساس داده‌هایی که در این مدت از سوی فعالان بازار و تشکل‌های تخصصی مطرح شده، میانگین موزون قیمت پلیمرها در بورس کالا از حدود ۶۷ هزار تومان به ۱۷۸ هزار تومان رسید که رشد حدود ۱۶۵ درصدی را نشان می‌دهد. همزمان حجم عرضه محصولات پلیمری از حدود یک‌میلیون و ۲۸۰ هزار تن به ۷۸۰ هزار تن کاهش یافت که افتی نزدیک به ۴۰ درصد را ثبت کرده است. این آمار بیانگر این است که بازار در دوره پس از جنگ، هم با مشکل عرضه مواجه بوده و هم از لحاظ روانی با التهاب جدی روبه‌رو شده است. البته در کنار افت عرضه، باید به کاهش تقاضا نیز توجه کرد؛ زیرا رکود عمومی اقتصاد، افت قدرت خرید و ضعف نقدینگی باعث شد بخشی از تقاضای واقعی نیز از بازار خارج شود.

این کارشناس انرژی با اشاره به جایگاه راهبردی پارس جنوبی در زنجیره تامین محصولات پلیمری گفت: در میان مجتمع‌های پلیمری منطقه، پتروشیمی جم و آریاساسول نقش ویژه‌ای دارند، چون بخشی از گریدهای پرمصرف  مورد نیاز صنایع تکمیلی از سوی این دو مجموعه تامین می‌شود. به همین علت، هرگونه اختلال در تولید آن‌ها بلافاصله در بازار پایین‌دست منعکس می‌شود و دامنه تاثیر آن از صنایع بسته‌بندی و لوله و اتصالات گرفته تا فیلم، قطعات پلاستیکی و بسیاری از محصولات مصرفی و صنعتی را در بر می‌گیرد.

حسامی‌زاده با بیان اینکه وقتی پتروشیمی جم در جریان جنگ رمضان مورد اصابت مستقیم قرار گرفت، نگرانی زیادی درباره استمرار عرضه در بازار ایجاد کرد، افزود: با این حال، آنچه در ارزیابی امروز اهمیت دارد، سرعت بازگشت این مجتمع به مدار تولید است. جم توانسته به‌تازگی با حدود ۸۰ درصد ظرفیت به تولید بازگردد و همین موضوع برای بازار پلیمر ایران یک اتفاق مثبت تلقی می‌شود. بازگشت به‌معنای احیای بخشی از جریان تامین در یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره پلیمر کشور است. هرچه پایداری تولید در این مجتمع بیشتر شود، امکان کاهش التهاب در بازار مواد اولیه و تنظیم بهتر عرضه‌ها نیز بیشتر خواهد شد.

وی ادامه داد: در کنار جم، آریاساسول نیز از دیگر مجتمع‌های کلیدی این منطقه است که پس از اختلال ناشی از آسیب به مبین انرژی و مشکلات مرتبط با یوتیلیتی، تحت تاثیر قرار گرفت. در منطقه عسلویه، هرگونه آسیب به زیرساخت‌های انرژی و خدمات پشتیبان، فقط یک مجتمع را متوقف نمی‌کند، بلکه مجموعه‌ای از واحدها را درگیر می‌سازد، زیرا تداوم تولید در صنعت پتروشیمی به پایداری برق، بخار، آب صنعتی و سایر خدمات وابسته است. از این حیث، بازگشت آریاساسول به مدار تولید نیز از اهمیت زیادی برخوردار است، چون این مجتمع هم سهم قابل‌توجهی در تامین گریدهای پرکاربرد پلیمری دارد و ادامه فعالیت آن برای صنایع تکمیلی بسیار موثر است.

این کارشناس انرژی با تاکید بر اینکه با وجود این تحولات مثبت، اما نباید تصور کرد که بازگشت چند مجتمع به مدار تولید به‌معنای پایان بحران است، تصریح کرد: واقعیت این است که بازار هنوز با عرضه‌ای شکننده روبه‌رو است و همه واحدهای آسیب‌دیده به ظرفیت کامل نرسیده‌اند. از طرف دیگر، بخشی از کاهش التهاب اخیر در بازار ناشی از بهبود طرف تقاضا نیست، بلکه نتیجه افت تقاضا و تعمیق رکود در صنایع پایین‌دست است. بسیاری از تولیدکنندگان کوچک و متوسط امروز بیش از آنکه نگران نبود مواد اولیه باشند، از ناتوانی در تامین سرمایه در گردش، افت فروش و کاهش قدرت خرید بازار نهایی آسیب می‌بینند. بنابراین اگرچه از مرحله بحران حاد عبور کرده‌ایم، اما هنوز وارد دوره ثبات پایدار نشده‌ایم.

حسامی‌زاده سپس با اشاره به اینکه یکی از مهم‌ترین مسائل صنعت، وضعیت انرژی در ماه‌های آینده است، یادآور شد: صنعت پتروشیمی وابستگی مستقیمی به پایداری گاز، برق، خوراک و یوتیلیتی دارد. تجربه جنگ نشان داد که کوچک‌ترین اختلال در این زیرساخت‌ها می‌تواند کل زنجیره تولید را با مشکل روبه‌رو کند. از همین رو، حتی اگر برخی مجتمع‌ها از نظر فنی آمادگی بازگشت کامل به ظرفیت اسمی را داشته باشند، تداوم تولید آن‌ها بدون اطمینان از تامین پایدار انرژی با اما و اگر همراه خواهد بود. این موضوع در ماه‌های پیش رو، یکی از مهم‌ترین متغیرهای تعیین‌کننده برای بازار پلیمر خواهد بود.

به گفته وی، مسئله دیگری که نباید نادیده گرفته شود، نبود شفافیت کافی در حوزه اطلاعات تولید و عرضه است. زمانی که واحدهای پایین‌دست اطلاع دقیق و به‌موقعی از حجم واقعی تولید، زمان بازگشت مجتمع‌ها، برنامه عرضه هفتگی و ماهانه و وضعیت گریدهای خاص نداشته باشند، برنامه‌ریزی آن‌ها مختل می‌شود. در چنین شرایطی برخی به خریدهای هیجانی روی می‌آورند، برخی تولید را متوقف می‌کنند و برخی دیگر نیز برای جلوگیری از زیان، با حداقل ظرفیت کار می‌کنند. این بی‌اطمینانی، خود به عاملی برای تشدید نوسان قیمت و افزایش بی‌ثباتی در بازار تبدیل می‌شود.

این کارشناس انرژی افزود: در این میان، تسهیل واردات برخی گریدهای ملتهب مانند PVC، PP و PET اقدام موثری برای کنترل شرایط بود و توانست بخشی از فشار بازار را کاهش دهد، اما واضح است که واردات به‌تنهایی نمی‌تواند راه‌حل پایدار باشد. بازار ایران برای رسیدن به تعادل واقعی، بیش از هر چیز نیازمند بازگشت کامل و مستمر ظرفیت داخلی، ثبات در تامین انرژی، شفافیت در عرضه و حمایت از صنایع پایین‌دست است. اگر این چهار عامل همزمان مورد توجه قرار نگیرد، حتی در صورت کاهش مقطعی قیمت‌ها نیز نمی‌توان از خروج صنعت پلیمر از وضعیت شکننده فعلی سخن گفت.

این کارشناس انرژی گفت: به عقیده من، هم‌اینک صنعت پلیمر ایران در مرحله‌ای میان بحران و بازسازی قرار دارد. بازگشت پتروشیمی جم با حدود ۸۰ درصد ظرفیت و ازسرگیری تولید در آریاساسول، بدون تردید خبر مثبتی برای بازار است و می‌تواند بخشی از کمبودهای ماه‌های گذشته را جبران کند، اما این تحولات تنها در صورتی به ثبات پایدار منجر می‌شود که همزمان در حوزه انرژی، تامین مالی، شفافیت اطلاعات و سیاست‌گذاری بازار نیز تصمیم‌های دقیق و قابل اتکا اتخاذ شود. در غیر این صورت، صنعت از شوک اولیه عبور می‌کند، اما همچنان در معرض نوسان و بی‌ثباتی باقی خواهد ماند.