بنادر کوچک؛ پیشران اقتصاد در زمان بحران

در روزگاری که تنش‌های منطقه‌ای و تهدید مسیرهای دریایی، تجارت و تأمین کالاهای اساسی کشور را تحت‌الشعاع قرار داده است. اهمیت اقتصاد دریامحور بیش از هر زمان دیگری آشکار می‌شود.

پرسش اساسی این است که آیا ایران از همه ظرفیت‌های دریایی و زمینی خود برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی و حل بحران‌های تجاری بهره می‌برد؟

پاسخ را باید در سواحل جنوبی کشور جست‌وجو کرد. ایران با برخورداری از سواحل گسترده در استان‌های خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان و دسترسی به آب‌های آزاد خلیج‌فارس، تنگه هرمز و دریای عمان از مزیتی کم‌نظیر برخوردار است. در میان این استان‌ها بوشهر به دلیل سابقه تاریخی تجارت دریایی نزدیکی به بازارهای کشورهای حاشیه خلیج‌فارس و استقرار صنایع بزرگ نفت گاز و پتروشیمی جایگاهی ویژه در توسعه اقتصاد دریایی کشور دارد.

بوشهر با بیش از ۷۰۰ کیلومتر مرز دریایی و بنادری همچون گناوه، دیلم، ریگ، دلوار، دیر، کنگان و عسلویه، ظرفیت بالایی برای تبدیل‌شدن به یکی از مراکز اصلی تجارت و لجستیک کشور دارد از این بنادر نزدیک‌ترین بندر به اقیانوس و کشورهای حاشیه بندر عسلویه است. بااین‌حال بخش مهمی از توان بنادر کوچک این استان هنوز به‌طور کامل فعال نشده است.

تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد اتکا به چند بندر بزرگ اقتصاد را در برابر بحران‌ها آسیب‌پذیر می‌کند. در مقابل شبکه‌ای از بنادر کوچک و چابک می‌تواند بخشی از واردات، صادرات و توزیع کالا را در صورت بحرانی شدن بنادر بزرگ همچون شهید رجایی رو بر عهده بگیرد و در مواقع بحران به حفظ جریان تجارت کشور کمک بسیار مهمی کند. از این‌رو توسعه بنادر کوچک باید بخشی از راهبرد امنیت اقتصادی ایران باشد.

برای دستیابی به این هدف توسعه اسکله‌ها، انبارها، سردخانه‌ها، مراکز لجستیکی و سامانه‌های هوشمند بندری و حذف امضاهای غیرضروری و بازرسی دقیق روی کارمندان و کارکنان ضروری است. همچنین تقویت امکانات امداد و نجات و زیرساخت‌های ایمنی شرط لازم برای تبدیل این بنادر به مراکز قابل‌اتکای اقتصادی است. اما توسعه اقتصاد دریا تنها به زیرساخت محدود نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، کمبود توجه به فرهنگ دریایی و فرصت‌های اقتصادی مرتبط با آن است. آموزش و فرهنگ‌سازی می‌تواند جوانان را با ظرفیت‌های حمل‌ونقل دریایی، تجارت، گردشگری ساحلی، شیلات و آبزی‌پروری آشنا کند و زمینه شکل‌گیری نسل جدیدی از کارآفرینان دریایی را فراهم آورد.

آبزی‌پروری نیز از مهم‌ترین مزیت‌های اقتصادی سواحل جنوبی کشور است. پرورش ماهی در قفس، میگو و سایر آبزیان علاوه بر کمک به امنیت غذایی، می‌تواند اشتغال گسترده و درآمد پایدار برای جوامع ساحلی ایجاد کند و سهم صادرات غیرنفتی را افزایش دهد.

یکی از موانع اصلی توسعه فعالیت‌های دریایی، کمبود سرمایه است. خرید شناورهای تجاری و صیادی و تجهیزات مرتبط هزینه بالایی دارد و بسیاری از فعالان محلی توان تأمین آن را ندارند. اعطای وام‌های بلندمدت، ایجاد صندوق‌های تخصصی اقتصاد دریا و حمایت از خرید شناورها می‌تواند زمینه‌ساز رونق فعالیت‌های دریایی و اشتغال جوانان شود.

در کنار حمایت‌های مالی، کاهش بروکراسی و تسهیل فرآیندهای تجاری نیز ضروری است. تسریع در صدور مجوزها، تسهیل امور گمرکی و راه‌اندازی پنجره واحد خدمات بندری می‌تواند هزینه و زمان تجارت را کاهش داده و جذابیت سرمایه‌گذاری را افزایش دهد. در همین راستا، اعطای نقش تجاری و گمرکی به برخی بنادر کوچک نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. بندر هاله در عسلویه نمونه‌ای از ظرفیت‌هایی است که با دریافت مجوزهای لازم و ایجاد زیرساخت‌های تجاری می‌تواند به یکی از مراکز پشتیبان تجارت جنوب کشور تبدیل شود و بخشی از نیازهای صنایع نفت، گاز و پتروشیمی منطقه را با سرعت و هزینه کمتر تأمین کند.

از سوی دیگر، جنگ و تنش‌های اخیر و تحولات منطقه می‌تواند از تهدید به فرصتی برای جذب سرمایه‌های ایرانی فعال در کشورهای همسایه فراهم کرده است. بسیاری از بازرگانان و سرمایه‌گذاران ایرانی طی سال‌های گذشته در مراکز تجاری منطقه، به‌ویژه دبی، فعالیت کرده‌اند. اگر بخشی از مشوق‌ها، تسهیلات و خدماتی که موجب جذب این سرمایه‌ها شده در سواحل جنوبی ایران فراهم شود، می‌توان میلیاردها دلار سرمایه و تجربه مدیریتی را به کشور بازگرداند.

نگاه به آینده نیز نشان می‌دهد که توسعه بنادر باید هم‌زمان با تقویت کریدورهای زمینی و ریلی دنبال شود. ایران می‌تواند با بهره‌گیری از ظرفیت بنادر جنوبی و اتصال آن‌ها به مسیرهای ترانزیتی شرق و غرب، جایگاه خود را در تجارت منطقه‌ای ارتقا دهد. در واقع، مسیرهای دریایی و زمینی دو بازوی مکمل اقتصاد ملی هستند؛ هرچه این دو بازو قدرتمندتر باشند، اقتصاد کشور در برابر تحریم‌ها، بحران‌ها و اختلال در مسیرهای تجاری مقاوم‌تر خواهد شد.

توسعه این ظرفیت‌ها نباید صرفاً متکی به بودجه دولت باشد. مشارکت بخش خصوصی، سرمایه‌گذاری صنایع بزرگ، انتشار اوراق توسعه بندری، ایجاد صندوق‌های تخصصی و جذب سرمایه ایرانیان خارج از کشور می‌تواند منابع مالی لازم برای توسعه بنادر کوچک را فراهم کند.

امروز اقتصاد دریا و زمین برای ایران یک ضرورت ملی است. بنادر کوچک جنوب کشور، به‌ویژه در استان بوشهر، می‌توانند به موتور محرک اشتغال، تجارت و توسعه منطقه‌ای تبدیل شوند و در شرایط بحران نیز پشتوانه‌ای مطمئن برای اقتصاد کشور باشند.

سرمایه‌گذاری در این بنادر و فعال‌سازی ظرفیت‌های مغفول‌مانده سواحل جنوبی، سرمایه‌گذاری برای امنیت اقتصادی، توسعه پایدار و آینده ایران است.