حرکت بوشهر روی ریل خورشیدی

بامداد جنوب: در سال‌های اخیر همزمان با تشدید ناترازی برق در کشور و افزایش فشار بر شبکه انرژی، کارشناسان حوزه انرژی معتقدند، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در ایران دیگر صرفا یک انتخاب زیست‌محیطی یا اقتصادی نیست، بلکه به یک ضرورت راهبردی برای افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی و تقویت پدافند غیرعامل تبدیل شده است؛ راهبردی که با اتکا به تولید پراکنده، کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و امکان ادامه فعالیت در شرایط بحران می‌تواند امنیت انرژی کشور را در سال‌های آینده تضمین کند.

ایران به‌عنوان یکی از کشورهای دارای بیشترین میزان تابش خورشیدی در جهان، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه این نوع انرژی دارد. با این حال، کارشناسان بر این باورند که تحقق این ظرفیت در گروی حمایت اقتصادی دولت، تسهیل سرمایه‌گذاری و کاهش هزینه‌های اولیه احداث نیروگاه‌های خورشیدی است. افزایش سریع مصرف برق، محدودیت ظرفیت نیروگاه‌های حرارتی و تشدید ناترازی در شبکه برق کشور، توجه سیاست‌گذاران و کارشناسان انرژی را بیش از گذشته به توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر به‌ویژه انرژی خورشیدی معطوف کرده است. در این میان، نیروگاه‌های خورشیدی به دلیل امکان احداث در مقیاس‌های مختلف، سرعت بالای اجرا و قابلیت توسعه در سراسر کشور، به عنوان یکی از مهم‌ترین گزینه‌ها برای افزایش ظرفیت تولید برق، کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و تقویت تاب‌آوری شبکه برق مطرح شده‌اند.

در سال‌های اخیر نیز روند جهانی توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر شتاب قابل‌توجهی گرفته است. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر (IRENA)، ظرفیت جهانی تولید برق از منابع تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۴ به حدود ۴۴۴۸ گیگاوات رسیده است. در همین سال حدود ۵۸۵ گیگاوات ظرفیت جدید به شبکه برق جهان افزوده شد که ۹۲.۵ درصد از کل ظرفیت جدید تولید برق را شامل می‌شود.

در میان منابع مختلف انرژی پاک، انرژی خورشیدی بیشترین سهم را در توسعه ظرفیت‌های جدید داشته است. بر اساس این گزارش، در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۵۱.۹ گیگاوات ظرفیت جدید نیروگاه خورشیدی در جهان نصب شده که نشان‌دهنده رشد ۳۲.۲ درصدی این بخش است.

فرانچسکو لاکمرا، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر در این باره اعلام کرده است: رشد سالانه انرژی‌های تجدیدپذیر نشان‌دهنده اقتصادی بودن، در دسترس بودن و پتانسیل بالای این منابع است، اما ما همچنان با چالش‌های جدی مانند شکاف‌های منطقه‌ای و زمان محدود تا سال ۲۰۳۰ روبه‌رو هستیم.

همچنین آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد با اشاره به تحولات جهانی در حوزه انرژی تاکید کرده است: انرژی‌های تجدیدپذیر در حال پایان دادن به دوران سوخت‌های فسیلی هستند. این رشد بی‌سابقه در حال ایجاد شغل، کاهش هزینه انرژی و پاک‌تر کردن هوای ما است، اما این گذار باید سریع‌تر و عادلانه‌تر باشد تا همه کشورها بتوانند از انرژی ارزان و پاک بهره‌مند شوند.

در این میان در ایران نیز رشد سریع مصرف برق طی سال‌های اخیر فشار قابل‌توجهی بر شبکه برق کشور وارد کرده است که این مسئله ضرورت توسعه منابع جدید تولید برق و مدیریت مصرف را بیش از پیش آشکار کرده است.

مدیرعامل شرکت توزیع نیروی برق استان فارس با اشاره به الگوی مصرف برق در کشور گفته است: از مجموع مشترکان برق کشور ۷۵ درصد در چارچوب الگوی مصرف و ۲۵ درصد بیش از الگو مصرف می‌کنند و حدود پنج درصد بسیار پرمصرف هستند که برای تامین انرژی مازاد خود باید به سمت انرژی خورشیدی هدایت شوند.

حمیدرضا جلایر همچنین درباره روند افزایش مصرف برق در کشور توضیح داده است: در ۱۰ سال گذشته، سالانه ۲ هزار مگاوات به مصرف برق کشور اضافه شده است، اما این میزان در سال‌های اخیر بسیار افزایش یافته به طوری‌که در سال ۱۴۰۳ افزایش مصرف به ۶۴۰۰ مگاوات رسید و این موضوع ضرورت مدیریت مصرف را بیش از پیش نمایان می‌کند.

در این میان، کارشناسان انرژی معتقدند که توسعه سامانه‌های خورشیدی در مقیاس خانگی، تجاری و صنعتی می‌تواند بخش مهمی از مصرف برق در ساعات اوج بار را پوشش داده و فشار بر شبکه سراسری را کاهش دهد. ایران به دلیل برخورداری از میانگین بالای تابش خورشید در بسیاری از مناطق، از ظرفیت قابل توجهی برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی برخوردار است.

یکی از مزیت‌های مهم نیروگاه‌های خورشیدی، امکان توسعه آنها به صورت پراکنده در نقاط مختلف کشور است؛ موضوعی که از منظر پدافند غیرعامل اهمیت ویژه‌ای دارد. در مدل سنتی تولید برق که متکی بر نیروگاه‌های بزرگ و متمرکز است، بروز اختلال در یک نیروگاه یا آسیب به زیرساخت‌های انتقال می‌تواند بخش قابل توجهی از شبکه برق را تحت تأثیر قرار دهد.

در مقابل، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در مقیاس‌های کوچک و متوسط، به ویژه در قالب سامانه‌های پشت‌بامی یا نیروگاه‌های محلی، می‌تواند ساختار شبکه برق را از حالت متمرکز به سمت ساختار توزیع‌شده هدایت کند؛ ساختاری که در آن امکان تأمین برق در سطح محلی حتی در شرایط اختلال در شبکه سراسری نیز وجود دارد. خوشبختانه به گفته برخی از مقام‌های مسئول، ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر ایران در دولت چهاردهم به ۳.۵ برابر افزایش یافته است. در این باره علیرضا پرنده مطلق در آیین بهره‌برداری و افتتاح نیروگاه‌های خورشیدی در بردسکن گفت: مجموع ظرفیت کشور از ۱۲۰۰ مگاوات به ۴۵۰۰ مگاوات رسیده و در دولت چهاردهم ۳٫۵ برابر شده است.

وی با بیان اینکه در ابتدای دولت چهاردهم، مجموع ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر کشور حدود ۱۲۰۰ مگاوات بود، تصریح کرد: هم‌اکنون این عدد به ۴۵۰۰ مگاوات رسیده است که نشان‌دهنده تلاش مستمر و همکاری همه دستگاه‌های ذی‌ربط، از جمله استانداران، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان منابع طبیعی، شرکت‌های توزیع نیروی برق و وزارت نیرو است.

پرنده‌مطلق، با تاکید بر اهمیت پیگیری‌های استانی، خاطرنشان کرد: در سال ۱۴۰۳، احداث یک نیروگاه یک مگاواتی حدود ۹ تا ۱۰ ماه زمان می‌برد، اما امروز شاهد هستیم که یک نیروگاه سه مگاواتی در کمتر از ۴۰ روز احداث می‌شود. این دستاورد حاصل تلاش پیمانکاران داخلی و بومی استان خراسان است که توانسته‌اند نیروگاه‌های یاد شده را در کمتر از پنج ماه به بهره‌برداری برسانند.

معاون فنی ساتبا، سال ۱۴۰۵ را سال جهاد تجدیدپذیر نامید و اعلام کرد: در حالی که در سال گذشته ۳۰۰۰ مگاوات نیروگاه خورشیدی وارد مدار شده است، برنامه داریم در سه ماهه اول سال ۱۴۰۵، با وجود تمامی محدودیت‌ها و فشارهای بین‌المللی، ۲۵۰۰ مگاوات دیگر را نصب کنیم. پیش‌بینی می‌شود تا پایان تابستان ۱۴۰۵، ظرفیت کل نیروگاه‌های تجدیدپذیر به ۱۱ هزار مگاوات برسد.

به گفته وی، هدف‌گذاری شده است که سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی کشور در دولت چهاردهم به بیش از ۱۰ درصد برسد. استان خراسان با پتانسیل بالا در انرژی‌های خورشیدی و بادی، نقش مهمی در تحقق این هدف ایفا خواهد کرد و پیش‌بینی می‌شود حداقل ۱۰۰۰ مگاوات نیروگاه بادی در این استان نصب شود.

پرنده مطلق، ضمن تقدیر از همکاری‌های صورت گرفته در واگذاری زمین و پیگیری مسائل مربوط به ماده ۲۱ کمیسیون ماده ۲۱، بر ضرورت همکاری و مشارکت مردم در مدیریت مصرف و صرفه‌جویی تاکید و گفت: برای تحقق پایداری شبکه برق و تامین مطمئن برق مشترکین در پیک بار تابستان ۱۴۰۵، نیازمند یک جهاد همگانی در مدیریت مصرف هستیم. تمام تلاش ما در وزارت نیرو بر این است که تابستان امسال هیچ‌گونه خاموشی برای مشترکان نداشته باشیم.

وی با اشاره به حمایت‌های اجتماعی گفت: در بحث ساخت نیروگاه‌های تجدیدپذیر، درآمد حاصل از تولید برق برای خانواده‌های زیر پوشش کمیته امداد و بهزیستی نه تنها پاسخگوی پرداخت اقساط تسهیلات است، بلکه برای آنان درآمد اقتصادی نیز به همراه دارد.

پرنده مطلق همچنین به چالش‌های تامین تجهیزات اشاره کرد و افزود: هرچند برخی از تجهیزات نیروگاه‌ها باید از خارج کشور وارد شوند، اما در شرایط سخت کنونی تلاش ما این است که هیچ مشکلی در روند تامین تجهیزات ایجاد نشود.

در کنار بخش صنعت، برخی نهادهای علمی و پژوهشی نیز به سمت استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر حرکت کرده‌اند؛ اقدامی که می‌تواند به عنوان الگویی برای سایر سازمان‌ها و دستگاه‌ها مطرح شود. رئیس فرهنگستان علوم در این زمینه از آغاز اجرای پروژه تامین برق این مجموعه از طریق انرژی خورشیدی خبر داده و گفته است: ان‌شاءالله این پروژه از اول امسال کلید خواهد خورد و امیدواریم که در یک زمان قابل قبولی فرهنگستان بتواند برق خودش را تأمین کند، ما در این کار پیشگام شویم.

محمدرضا مخبر دزفولی این اقدام را گامی در جهت استقلال انرژی، بهینه‌سازی مصرف و الگوسازی برای سایر نهادها و سازمان‌های کشور معرفی کرده است. با وجود مزایای متعدد انرژی خورشیدی، هزینه اولیه احداث نیروگاه همچنان یکی از چالش‌های مهم در مسیر توسعه این فناوری محسوب می‌شود. احداث نیروگاه‌های خورشیدی نیازمند سرمایه‌گذاری برای خرید پنل‌ها، اینورترها، تجهیزات اتصال به شبکه و زیرساخت‌های نصب است.

کارشناسان حوزه انرژی معتقدند اگرچه هزینه ساخت نیروگاه‌های خورشیدی طی یک دهه گذشته در جهان به طور قابل توجهی کاهش یافته، اما سرمایه‌گذاری اولیه همچنان برای بسیاری از خانوارها و حتی برخی صنایع قابل توجه است و بدون حمایت‌های مالی، توسعه این بخش با سرعت مطلوبی پیش نخواهد رفت.

در همین راستا، تجربیات موفق منطقه‌ای نشان می‌دهد که پیوند میان «تسهیلات مالی» و «رفع موانع اداری» می‌تواند محرک اصلی در جلب مشارکت بخش خصوصی باشد. به عنوان نمونه در استان بوشهر، اتخاذ سیاست‌های حمایتی در حوزه تخصیص زمین، با استقبال قابل توجه سرمایه‌گذاران مواجه شده است. احمد مشایخی، مدیر امور اراضی سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر با اشاره به اهمیت هدایت سرمایه‌گذاری‌ها به سمت اراضی غیرحاصلخیز، از بهره‌برداری کامل یک نیروگاه خورشیدی یک مگاواتی در سال ۱۴۰۴ خبر داده است. این پروژه که در زمینی به مساحت ۱۵ هزار مترمربع و طی بازه زمانی کوتاه ۱۰ ماهه به مدار تولید وارد شد، الگویی موفق از مدیریت منابع در جهت تولید انرژی پاک محسوب می‌شود.

به گفته مشایخی، اولویت کلیدی در این طرح‌ها، استفاده از اراضی کم‌بازده برای حفظ زمین‌های درجه یک کشاورزی است؛ راهبردی که نه‌تنها به بهره‌وری حداکثری خاک منجر می‌شود، بلکه از معطل ماندن فرصت‌های سرمایه‌گذاری نیز جلوگیری می‌کند. با توجه به شرایط اقلیمی بوشهر، احداث چنین نیروگاه‌هایی یک ضرورت حیاتی برای تأمین پایدار برق و جبران ناترازی انرژی در منطقه به شمار می‌رود.

در نهایت، تحلیلگران بر این باورند که تسری دادن این الگو به کل کشور از طریق طراحی سازوکارهای حمایتی جامع، نظیر تسهیل در صدور مجوزهای تغییر کاربری برای طرح‌های سبز، اعطای تسهیلات بانکی هدفمند و تضمین خرید برق، کلید تحول در زیرساخت‌های انرژی ایران است. این اقدامات نه‌تنها امنیت انرژی کشور را در شرایط بحرانی تقویت می‌کند، بلکه با کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی، تاب‌آوری اقتصاد ملی را در برابر چالش‌های زیست‌محیطی و ناترازی‌های فصلی برق به شکل چشمگیری افزایش خواهد داد.