آینده انرژی ایران در گروی تثبیت نیروگاه‌های خورشیدی

بامداد جنوب: ایران با برخورداری از یکی از غنی‌ترین پهنه‌های تابش خورشیدی و ظرفیت‌های قابل‌توجه باد در مناطق مختلف، سال‌هاست که بر گنجی نشسته که کمتر به آن توجه عملی شده است؛ اما به نظر می‌رسد دولت چهاردهم، با نگاهی واقع‌بینانه‌تر به آینده انرژی، عزم خود را برای تغییر مسیر جزم کرده است. تاکید این دولت بر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌ویژه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی در نقاط مستعد کشور، نه از سر تجملات زیست‌محیطی، بلکه پاسخی مستقیم به ناترازی ساختاری انرژی، فشار بر شبکه برق و محدودیت منابع سوخت فسیلی است.

نشانه‌های این تغییر رویکرد را می‌توان در برنامه‌های اجرایی و اظهارات مقامات اقتصادی و انرژی کشور به‌روشنی دید. اعلام رسمی ایجاد ۱۵ هزار مگاوات ظرفیت جدید برق خورشیدی و بادی با محوریت صندوق توسعه ملی و سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر، یکی از جدی‌ترین سیگنال‌های دولت چهاردهم برای عبور از سیاست‌های مقطعی و حرکت به‌سوی راه‌حل‌های پایدار است. مدلی که در آن، هم دولت و هم بخش خصوصی نقش‌آفرین هستند و قراردادهای بلندمدت خرید برق، به‌عنوان پشتوانه سرمایه‌گذاری، جایگزین نگاه کوتاه‌مدت و یارانه‌محور گذشته می‌شود.

البته اهمیت این تصمیم، تنها به افزایش ظرفیت تولید برق محدود نمی‌شود؛ بلکه توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر با ساختار غیرمتمرکز، عملاً شبکه برق کشور را از حالت شکننده و متمرکز خارج می‌کند و آن را به سیستمی منعطف‌تر و مقاوم‌تر در برابر بحران‌ها بدل می‌سازد. نیروگاه‌های خورشیدی محلی، میکروگریدها و سامانه‌های بادی در مناطق صنعتی و حیاتی، می‌توانند در شرایط اضطراری تداوم خدمات را تضمین کنند؛ موضوعی که امروز در ادبیات پدافند غیرعامل، جایگاهی کلیدی یافته است.

از سوی دیگر، ورود صنایع بزرگ، به‌ویژه بخش معدن و صنایع معدنی، به بازار برق پاک، معادله انرژی کشور را وارد مرحله‌ای تازه می‌کند. صنایع که سال‌ها از قطعی برق و زیان‌های ناشی از آن آسیب دیده‌اند، اکنون به‌عنوان بهترین خریداران برق تجدیدپذیر شناخته می‌شوند. قراردادهای بلندمدت خرید برق پاک، نه‌تنها امنیت تولید این صنایع را افزایش می‌دهد، بلکه مسیر سرمایه‌گذاری در انرژی‌های نو را نیز هموار می‌سازد؛ مسیری که در نهایت به کاهش فشار بر شبکه سراسری و جلوگیری از خاموشی‌های گسترده منجر خواهد شد.

البته این گذار بدون چالش نیست. نوسان تولید انرژی خورشیدی، نیاز به ذخیره‌سازی و لزوم اتصال هوشمند نیروگاه‌ها به شبکه توزیع، مسائلی هستند که اگر نادیده گرفته شوند، می‌توانند خود به گلوگاه‌های تازه تبدیل شوند. از همین‌رو، توسعه تجدیدپذیرها نیازمند نگاهی کارشناسی، ارزیابی‌های دقیق فنی و امنیتی و فاصله گرفتن از تصمیمات شتاب‌زده است؛ نگاهی که پدافند غیرعامل را نه به‌عنوان یک الزام تشریفاتی، بلکه به‌مثابه بخشی جدایی‌ناپذیر از طراحی نیروگاه‌ها در نظر بگیرد.

آنچه امروز در دستور کار دولت چهاردهم قرار گرفته، اگر با انسجام نهادی، مشارکت واقعی بخش خصوصی و پایبندی به قراردادهای بلندمدت دنبال شود، می‌تواند نقطه عطفی در تاریخ انرژی کشور باشد. انرژی‌های تجدیدپذیر نه‌تنها به‌عنوان جایگزینی برای سوخت‌های فسیلی عمل می‌کنند، بلکه به زیرساختی برای امنیت، تاب‌آوری و تداوم حیات اقتصادی و اجتماعی ایران تبدیل می‌شوند. تصمیمات امروز، خصوصاً در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر، تحت آفتاب جنوب و بادهای شرق و غرب ایران، می‌تواند آینده‌ای روشن را برای کشور رقم بزند.

اما تحقق این چشم‌انداز نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، تقسیم وظایف مشخص و مدیریت کارآمد است. در همین راستا، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور در صد و چهل و هشتمین جلسه هیأت دولت با استناد به گزارش وزیر نیرو، بر ضرورت توسعه و بهره‌گیری بیشتر از پنل‌های خورشیدی و سایر انرژی‌های تجدیدپذیر تاکید کرد و گفت: «وضعیت کشور در توسعه این فناوری قابل قیاس با گذشته نیست؛ اما لازم است بخش خصوصی و نهادهای دولتی به‌صورت جداگانه ماموریت‌های محوله خود برای تکمیل و راه‌اندازی پروژه‌های در حال احداث را با جدیت پیگیری کنند.»

همچنین در این نشست بر تعامل هماهنگ بانک مرکزی و وزارت نیرو برای تخصیص منابع مالی و بودجه‌ای تأکید شد؛ اقدامی کلیدی در تسهیل سرمایه‌گذاری و تسریع اجرای پروژه‌ها که می‌تواند نقش مهمی در مقابله با چالش‌های تاب‌آوری شبکه انرژی و جلوگیری از ناترازی‌ها ایفا کند. این هماهنگی‌ها در نهایت تضمین می‌کنند که اهداف راهبردی کشور در حوزه انرژی‌های پاک و پایدار محقق شود. این رویکرد ساختاری، امکان می‌دهد انرژی‌های تجدیدپذیر نه تنها به عنوان گزینه‌ای فناورانه، بلکه به‌عنوان ستون فقرات توسعه پایدار کشور نقش‌آفرینی کنند و مسیری روشن برای آینده‌ای پایدار را ترسیم کنند. در همین راستا، توجه به کارکردهای عملیاتی و اقتصادی انرژی خورشیدی، به عنوان موثرترین ابزار در کوتاه‌مدت و بلندمدت، اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند.

بی‌شک استفاده از برق خورشیدی، به خصوص در زمان اوج مصرف (پیک‌سایی)، می‌تواند به جلوگیری از قطعی برق کمک و زیرساخت‌های کشور را تقویت کند. همچنین، امکان ذخیره‌سازی برق مازاد تولیدی در طول روز برای استفاده در شیفت‌های شبانه یا زمان قطع شبکه، پایداری انرژی را تضمین می‌کند. در مقایسه با سایر روش‌های تأمین برق، انرژی خورشیدی کمترین هزینه سرمایه‌گذاری و نگهداری را در درازمدت به شبکه تحمیل می‌کند، که آن را به گزینه‌ای اقتصادی و امن تبدیل کرده است.

بحران قطع برق خسارات گسترده‌ای به صنایع بزرگ و کوچک وارد کرده است، به طوری که در برخی موارد، مانند صنعت فولاد، این خسارات به میلیاردها دلار رسیده است. برای رفع این معضل، صنایع به طور فزاینده‌ای به سمت تأمین برق مورد نیاز خود از طریق انرژی خورشیدی روی آورده‌اند. کارخانه‌ها می‌توانند با نصب پنل‌های خورشیدی بر روی سقف سوله های خود، هم برق مصرفی‌شان را تأمین کنند و هم در صورت اتصال به شبکه، برق مازاد را با نرخ مناسب به فروش برسانند.

این امر نه تنها به خودکفایی صنایع کمک می‌کند؛ بلکه بار شبکه سراسری را نیز کاهش می‌دهد. علاوه بر صنایع، بخش خصوصی و خانوارهای نیز می‌توانند با مشارکت در این طرح‌ها، به تولیدکننده برق تبدیل شوند. توسعه نیروگاه‌های خورشیدی همچنین فرصت‌های شغلی جدیدی در بخش‌هایی مانند نصب، نگهداری و فروش تجهیزات خورشیدی ایجاد می‌کند. بسیاری از استان‌های محروم کشور که هم زمان با کمبود شغل و فراوانی آفتاب مواجه هستند، می‌توانند به قطب تولید انرژی تجدیدپذیر تبدیل شوند و از این طریق به توسعه اقتصادی و اشتغال‌زایی کمک کنند.

دولت با درک اهمیت انرژی خورشیدی، اقدامات متعددی را برای گسترش استفاده از آن آغاز کرده است. وزارتخانه‌ها و سازمان‌های دولتی، از جمله وزارت جهاد کشاورزی و نهاد ریاست جمهوری، نصب پنل‌های خورشیدی در ساختمان‌های خود را شروع کرده‌اند. شهرداری تهران نیز طرحی جامع برای تجهیز پشت بام ساختمان‌های اداری، پارک‌ها و مراکز خدماتی به سامانه‌های خورشیدی دارد تا نه تنها بخشی از برق مصرفی خود را تأمین کند، بلکه الگویی برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی نیز باشد. سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) نیز با ارائه تسهیلات و خرید تضمینی برق تولیدی، مشارکت بخش خصوصی و خانوارها را تشویق می‌کند.

دولت چهاردهم گسترش انرژی خورشیدی را به عنوان یک اولویت فوری و استراتژیک برای عبور از ناترازی برق تصویب کرده است. در این راستا، رئیس جمهور اولتیماتوم داده که همه دستگاه‌های دولتی تا تابستان به پنل خورشیدی مجهز شوند و در صورت همکاری نکردن، برق آن‌ها قطع خواهد شد. مجوزهای قابل‌توجهی برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی صادر شده و هدف‌گذاری شده که ظرفیت تولید برق خورشیدی کشور به چندین گیگاوات افزایش یابد. برای دستیابی به این اهداف، سرمایه‌گذاری‌های عظیمی برای واردات تجهیزات خورشیدی و توسعه ظرفیت‌های تولید داخلی در جریان است. همچنین، فراخوان ملی برای نصب پنل‌های خورشیدی در منازل آغاز شده تا شهروندان نیز در این طرح ملی مشارکت کنند.

برای ورود به صنعت پنل‌های خورشیدی، چندین مسیر وجود دارد که تحت حمایت‌های دولتی و فرصت‌های بخش خصوصی قرار می‌گیرند. دولت با ارائه تسهیلات مالی، تضمین خرید برق تولید شده و تسهیل فرآیندهای مجوزدهی، زمینه را برای مشارکت افراد و شرکت‌ها در این حوزه فراهم کرده است. می‌توان با سرمایه‌گذاری در نصب سامانه‌های خورشیدی خانگی یا صنعتی، از مزایای اقتصادی فروش برق به شبکه بهره‌مند شد.

همچنین، با توجه به نیاز روزافزون به نصب و نگهداری این سامانه‌ها، ورود به بخش‌های خدماتی مانند نصب، تعمیر و نگهداری، و فروش تجهیزات خورشیدی نیز فرصت‌های شغلی و کسب و کار مطلوبی را فراهم می‌کند. توسعه صنایع داخلی مرتبط با تولید تجهیزات خورشیدی نیز یک مسیر دیگر برای ورود به این صنعت است که از طریق آن می‌توان به کاهش هزینه‌ها و ایجاد اشتغال پایدار کمک کرد. با اتکا به توان آفتابی ایران و الگوبرداری از کشورهای موفق، می‌توان سهم قابل توجهی از برق مورد نیاز کشور را از طریق نیروگاه‌های خورشیدی تأمین کرد؛ این گامی رو به جلو برای استقلال انرژی، کاهش آلایندگی و رسیدن به توسعه‌ای پایدار است.

آنچه امروز در سیاست‌های انرژی دولت چهاردهم دیده می‌شود، نشانه عبور تدریجی از مدیریت واکنشی بحران برق و حرکت به‌سوی یک راهبرد پایدار و آینده‌نگر است. انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌ویژه خورشیدی، نه یک انتخاب لوکس بلکه ضرورتی اقتصادی، امنیتی و صنعتی برای کشور محسوب می‌شوند؛ ضرورتی که می‌تواند هم ناترازی مزمن برق را کاهش دهد و هم تاب‌آوری شبکه و صنایع را افزایش دهد.

در پایان این نوشتار باید متذکر شد آنچه امروز در سیاست‌های انرژی دولت چهاردهم دیده می‌شود، نشانه عبور تدریجی از مدیریت واکنشی بحران برق و حرکت به‌سوی یک راهبرد پایدار و آینده‌نگر است. انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌ویژه خورشیدی، نه یک انتخاب لوکس بلکه ضرورتی اقتصادی، امنیتی و صنعتی برای کشور محسوب می‌شوند؛ ضرورتی که می‌تواند هم ناترازی مزمن برق را کاهش دهد و هم تاب‌آوری شبکه و صنایع را افزایش دهد.

اگر توسعه نیروگاه‌های خورشیدی با انسجام نهادی، تامین مالی پایدار، مشارکت واقعی بخش خصوصی و پایبندی دولت به تعهدات خرید تضمینی همراه شود، این مسیر می‌تواند به کاهش خاموشی‌ها، افزایش امنیت تولید، ایجاد اشتغال و تقویت توسعه منطقه‌ای منجر شود. در نهایت، موفقیت این رویکرد به آن بستگی دارد که انرژی خورشیدی از سطح شعار و پروژه‌های پراکنده عبور کرده و به بخشی ثابت از معماری انرژی کشور تبدیل شود؛ مسیری که اگر درست طی شود، می‌تواند آینده‌ای روشن‌تر و کم‌ریسک‌تر برای اقتصاد و زیرساخت‌های ایران رقم بزند.