وقتی جنگ به جلسه امتحان می‌آید

امتحان نهایی، زمانی ابزار عادلانه سنجش است که همه دانش‌آموزان در شرایطی تقریباً یکسان از نظر امنیت، آرامش روانی و فرصت یادگیری مورد ارزیابی قرار گیرند. این اصل، یکی از مبانی پذیرفته‌شده در علم سنجش و اندازه‌گیری آموزشی است. هرگاه عوامل بیرونی، مستقل از توانایی علمی دانش‌آموز، بر عملکرد او اثر بگذارند، اعتبار و عدالت نتایج آزمون با چالش روبه‌رو می‌شود.

اکنون این پرسش جدی مطرح است که آیا در شرایطی که کشور روزهای دشوار جنگ را تجربه می‌کند، می‌توان انتظار داشت دانش‌آموزان با همان آرامش و تمرکزی در جلسه امتحان حاضر شوند که در شرایط عادی از آنان انتظار می‌رود؟

در استان‌ها و بنادر جنوبی کشور، بسیاری از خانواده‌ها روزها و شب‌های پرالتهابی را پشت سر گذاشتند؛ نگرانی از حملات احتمالی، بی‌خوابی، اضطراب نسبت به امنیت خانواده، دغدغه رسیدن سالم به حوزه امتحانی، نگرانی از لغو یا تغییر زمان آزمون و ابهام درباره آینده تحصیلی، بخشی از واقعیت روانی دانش‌آموزان این روزها بوده است. این فشارها، فارغ از میزان آمادگی علمی، بر تمرکز، حافظه، سرعت پردازش اطلاعات و کیفیت پاسخ‌گویی آنان اثر می‌گذارد.

روان‌شناسی شناختی و مطالعات حوزه سنجش نشان داده‌اند که استرس شدید، به‌ویژه استرس ناشی از بحران‌هایی مانند جنگ، می‌تواند عملکرد شناختی افراد را کاهش دهد و نتایج آزمون‌ها را از سطح واقعی توانایی علمی آنان دور کند؛ بنابراین، نمره‌ای که در چنین شرایطی کسب می‌شود، الزاماً بازتاب دقیق دانش و شایستگی دانش‌آموز نیست.

از سوی دیگر، امروز امتحانات نهایی صرفاً یک آزمون مدرسه‌ای نیستند؛ این نمرات سهم تعیین‌کننده‌ای در سوابق تحصیلی، پذیرش دانشگاه و آینده شغلی دانش‌آموزان دارند. هنگامی که نتیجه یک آزمون تا این اندازه سرنوشت‌ساز است، مسئولیت نظام آموزشی برای تأمین عدالت، دوچندان می‌شود.

عدالت آموزشی به معنای یکسان رفتار کردن با همه نیست؛ بلکه به معنای فراهم کردن فرصت عادلانه برای همه دانش‌آموزان است. اگر شرایط بیرونی برای گروهی از دانش‌آموزان به‌طور جدی متفاوت بوده باشد، نادیده گرفتن این تفاوت‌ها، خود نوعی بی‌عدالتی آموزشی است.

بر همین اساس، انتظار می‌رود وزارت آموزش و پرورش، شورای عالی آموزش و پرورش و سازمان سنجش آموزش کشور با تشکیل کمیته‌ای تخصصی از صاحب‌نظران حوزه سنجش، روان‌شناسی تربیتی و برنامه‌ریزی آموزشی، آثار شرایط جنگی بر عملکرد دانش‌آموزان را به‌صورت علمی بررسی کنند و در صورت احراز تأثیر، راهکارهایی مانند برگزاری آزمون جبرانی برای افراد متأثر، بازنگری در نحوه اعمال سوابق تحصیلی، یا سایر تدابیر جبرانی مبتنی بر عدالت آموزشی را مورد توجه قرار دهند.

این مطالبه، درخواست کاهش استانداردهای علمی یا نادیده گرفتن تلاش دانش‌آموزان نیست؛ بلکه مطالبه اجرای یکی از بنیادی‌ترین اصول نظام‌های آموزشی جهان، یعنی عدالت در سنجش است.

امروز بیش از هر زمان دیگری باید از خود بپرسیم: آیا نتیجه آزمونی که در سایه اضطراب، ناامنی و فشارهای شدید روانی برگزار شده است، می‌تواند تنها معیار قضاوت درباره آینده علمی یک نوجوان باشد؟

امید است مسئولان نظام تعلیم و تربیت، با نگاهی علمی، انسانی و مبتنی بر عدالت، تصمیمی اتخاذ کنند که هم اعتبار نظام سنجش کشور حفظ شود و هم حقوق دانش‌آموزانی که ناخواسته در شرایط بحرانی قرار گرفته‌اند، مورد صیانت واقع شود.