اتلاف سوخت با ۶۵ هزار ماشین سنگین فرسوده در کشور

بامداد جنوب: مسئله تامین سوخت و مدیریت مصرف انرژی در دوره پساجنگ به یکی از دغدغه‌های مهم کشور تبدیل شده است که هم در سطح سیاست‌گذاری و هم در زندگی روزمره مردم خود را نشان می‌دهد. افزایش مصرف انرژی در بخش‌های مختلف در کنار محدودیت‌هایی که در حوزه تولید و توزیع وجود دارد، باعث شده مسئله ناترازی انرژی بیش از گذشته در کانون توجه قرار گیرد. در چنین شرایطی، دولتمردان ضمن تدوین برنامه‌ها و راهکارهایی برای مدیریت مصرف و بهینه‌سازی استفاده از منابع انرژی، بارها بر ضرورت همراهی و مشارکت مردم در این مسیر تاکید کرده‌اند و معتقدند عبور از این چالش بدون همکاری عمومی ممکن نخواهد بود.

با این حال، ناترازی انرژی تنها به رشد مصرف یا محدودیت ظرفیت تولید خلاصه نمی‌شود و بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد بخشی از این مسئله ریشه در ساختارهای فرسوده برخی بخش‌ها، به‌ویژه ناوگان حمل‌ونقل کشور دارد. میلیون‌ها خودروی قدیمی که همچنان در جاده‌ها و خیابان‌های کشور تردد می‌کنند، به دلیل مصرف بالای سوخت و بهره‌وری پایین، سهم قابل‌توجهی در افزایش مصرف فرآورده‌های نفتی دارند و همزمان بر تشدید آلودگی هوا نیز اثر می‌گذارند. از همین رو، کارشناسان حوزه انرژی و حمل‌ونقل بر این باورند که نوسازی ناوگان فرسوده، به‌ویژه در بخش خودروهای سنگین، می‌تواند نقش موثری در کاهش مصرف سوخت، بهبود بهره‌وری انرژی و کاهش فشار بر منابع کشور ایفا کند که این مسئله در سال‌های اخیر به یکی از محورهای مهم سیاست‌های مدیریت مصرف انرژی تبدیل شده است.

به گزارش شانا، براساس آمارهای رسمی، اکنون حدود ۴۱ میلیون وسیله نقلیه در کشور وجود دارد که از این میان نزدیک به ۲۲ میلیون دستگاه در رده فرسوده قرار می‌گیرند. به بیان دیگر، بیش از نیمی از ناوگان حمل‌ونقل کشور با استانداردهای روز فاصله دارد. این حجم گسترده از فرسودگی افزون‌بر تاثیر مستقیم بر کیفیت هوا، نقش مهمی در افزایش مصرف سوخت ایفا می‌کند؛ زیرا خودروهای فرسوده در هر ۱۰۰ کیلومتر حدود ۱۶ تا ۲۲ لیتر بنزین مصرف می‌کنند، درحالی‌که مصرف بنزین خودروهای نوشماره داخلی به‌طور میانگین بین هشت تا ۱۰ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است. این اختلاف یعنی خودروهای فرسوده حدود ۲ برابر خودروهای جدید سوخت مصرف می‌کنند و همین مسئله فشار قابل‌ توجهی بر شبکه تأمین سوخت کشور وارد می‌کند.

اگر فقط ۱۰ لیتر مصرف مازاد برای هر ۱۰۰ کیلومتر در نظر گرفته شود و میانگین پیمایش سالانه هر خودرو حدود ۱۵ هزار کیلومتر باشد، یک خودروی فرسوده سالانه حدود ۱۵۰۰ لیتر بنزین بیشتر از یک خودروی استاندارد مصرف می‌کند. هنگامی که این عدد در جمعیت چندمیلیونی خودروهای فرسوده کشور ضرب شود، حجم مصرف اضافی بنزین به ده‌ها میلیارد لیتر در سال می‌رسد؛ رقمی که به‌خوبی نشان می‌دهد بخش قابل‌ توجهی از ناترازی سوخت کشور به ساختار فرسوده ناوگان حمل‌ونقل بازمی‌گردد.

بررسی‌ها در حوزه حمل‌ونقل جاده‌ای نیز نشان می‌دهد مصرف سوخت در کامیون‌های فرسوده اختلاف قابل‌ توجهی با ناوگان جدید دارد و همین موضوع به یکی از عوامل مهم هدررفت گازوئیل در کشور تبدیل شده است. براساس گفته‌های کارشناسان این حوزه، کامیون‌های قدیمی به‌طور میانگین در هر ۱۰۰ کیلومتر حدود ۵۵ لیتر گازوئیل مصرف می‌کنند، درحالی‌که مصرف کامیون‌های جدید وارداتی به حدود ۲۷ لیتر و مصرف کشنده‌های مونتاژی داخلی به حدود ۳۲ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر می‌رسد.

این اختلاف مصرف به معنای آن است که در شرایط کنونی، ناوگان فرسوده در هر ۱۰۰ کیلومتر حداقل ۲۰ لیتر گازوئیل بیشتر از کشنده‌های به‌روز مصرف می‌کند. با درنظرگرفتن میانگین پیمایش سالانه ناوگان باری، این میزان اختلاف مصرف می‌تواند به حدود ۲۰ هزار لیتر گازوئیل برای هر کشنده در سال برسد؛ رقمی که ارزش آن براساس قیمت‌های جهانی سوخت حدود ۱۰ هزار دلار برآورد می‌شود.

براساس برآوردهای ارائه‌شده، اکنون بیش از ۶۵ هزار ماشین سنگین فرسوده در ناوگان حمل‌ونقل جاده‌ای کشور فعال است؛ ناوگانی که به دلیل مصرف سوخت بالا و بهره‌وری پایین، سهم قابل توجهی در افزایش مصرف گازوئیل و هزینه‌های یارانه انرژی دارد و نوسازی آن می‌تواند نقش مهمی در بهبود بهره‌وری انرژی در بخش حمل‌ونقل ایفا کند.

محاسبات اقتصادی نیز نشان می‌دهد که جایگزینی هر کامیون فرسوده با یک خودروی کم‌مصرف می‌تواند سالانه حدود ۸ میلیارد تومان صرفه‌جویی در هزینه‌های یارانه سوخت برای دولت ایجاد کند و این رقم در بازه زمانی دوونیم‌ساله به حدود ۲۰ میلیارد تومان می‌رسد. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند نوسازی ناوگان حمل‌ونقل نه‌تنها اقدامی محیط‌زیستی، بلکه نوعی سرمایه‌گذاری اقتصادی در حوزه مدیریت انرژی به شمار می‌رود.

در همین چهارچوب، استفاده از ابزارهای جدید مالی برای تأمین منابع نوسازی ناوگان در دستور کار قرار گرفته است. یکی از این ابزارها، انتشار اوراق صرفه‌جویی نفت‌گاز در بورس انرژی است که با هدف تأمین مالی طرح‌های نوسازی ناوگان طراحی شده است. براساس این سازوکار، سرمایه‌گذاران در پروژه‌های نوسازی ناوگان در ازای سرمایه‌گذاری خود اوراق صرفه‌جویی نفت‌گاز دریافت می‌کنند که قابلیت خرید و فروش در بورس انرژی را دارد. در واقع، در این مدل، صرفه‌جویی در مصرف سوخت به نوعی دارایی مالی قابل معامله تبدیل می‌شود و این امکان را فراهم می‌کند که منابع مالی مورد نیاز برای طرح‌های بهینه‌سازی مصرف انرژی از طریق بازار سرمایه تأمین شود.

در کنار نوسازی خودروها، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران با همکاری بانک‌ها،برخی نهادهای دولتی و بخش خصوصی برنامه برقی‌سازی بخشی از ناوگان را نیز در دستور کار قرار داده است. برآوردها نشان می‌دهد بیش از ۹۰درصد موتورسیکلت‌های فعال در کشور فرسوده هستند و همین موضوع سهم قابل‌ توجهی در آلودگی هوای کلان‌شهرها دارد. براساس برنامه‌ریزی‌ها، ظرفیت برقی‌سازی ۴۶۰ هزار دستگاه ناوگان عمومی در کشور پیش‌بینی شده و در مرحله نخست قرار است ۲۰ هزار دستگاه موتورسیکلت فرسوده در شهر تهران طی یک سال با موتورسیکلت‌های برقی جایگزین شود. توسعه زیرساخت‌های شارژ نیز هم‌زمان در حال پیگیری است و احداث حدود ۷ هزار جایگاه شارژ در نقاط مختلف کشور در برنامه قرار دارد.

با وجود این اقدام‌ها، کارشناسان معتقدند مسئله ناوگان فرسوده فقط با جایگزینی خودروها حل نخواهد شد و نیازمند اصلاحات گسترده‌تری در ساختار حمل‌ونقل کشور است. شاخص‌های بهره‌وری نشان می‌دهد کارایی ناوگان باری در ایران فاصله قابل توجهی با استانداردهای جهانی دارد و درحالی‌که سهم هزینه حمل‌ونقل در تولید کالا و خدمات در اروپا حدود ۴درصد است، این سهم در ایران به حدود ۱۱درصد می‌رسد. چنین اختلافی نشان می‌دهد که افزن بر فرسودگی ناوگان، ساختار حمل‌ونقل نیز نیازمند اصلاحات اساسی است.

درمجموع، گستردگی ناوگان فرسوده در ایران به یکی از عوامل اصلی افزایش مصرف سوخت، رشد هزینه یارانه انرژی و تشدید آلودگی هوا تبدیل شده است. در چنین شرایطی، حرکت هم‌زمان در سه مسیر نوسازی ناوگان، توسعه خودروهای برقی و استفاده از ابزارهای مالی برای تأمین منابع طرح‌های بهینه‌سازی می‌تواند گامی مؤثر در کاهش مصرف سوخت و بهبود بهره‌وری انرژی در کشور باشد؛ مسیری که در صورت اجرای مؤثر، افزون بر کاهش فشار بر منابع انرژی، می‌تواند به بهبود کیفیت هوا و افزایش کارایی بخش حمل‌ونقل نیز منجر شود.