اتلاف انرژی به ارزش‌افزوده تبدیل می‌شود

بامداد جنوب: دهه فجر یادآور تلاش‌های متعهدانه و گام‌های استوار ملتی است که در چهل‌وهفت سال گذشته همواره بر خودکفایی و توسعه پایدار تأکید داشته‌اند. امسال نیز که به ‌عنوان «سرمایه‌گذاری برای تولید» مزین شده، وزارت نفت با عزمی راسخ، پروژه‌های ملی را با شتابی بیشتر پیش می‌برد. در این میان، تحقق آرمان دیرینه جمع‌آوری گازهای مشعل، نمادی درخشان از بلوغ فناورانه و تبدیل یک چالش زیست‌محیطی به فرصتی اقتصادی است.

سوزاندن گازهای همراه نفت طی سال‌های گذشته، افزون بر تحمیل خسارت‌های اقتصادی سنگین، پیامدهای گسترده زیست‌محیطی و اجتماعی به‌ویژه برای مناطق نفت‌خیز کشور به‌دنبال داشته است. از این‌رو، دولت چهاردهم با درک اهمیت این موضوع، جمع‌آوری گازهای مشعل را در زمره برنامه‌های کلان و راهبردی خود قرار داده و بر تسریع اجرای پروژه‌های مرتبط تأکید ویژه دارد؛ رویکردی که همسو با اهداف برنامه هفتم توسعه و الزامات توسعه پایدار دنبال می‌شود.

دستور مستقیم رئیس‌جمهوری در جریان افتتاح پروژه ان‌جی‌ال ۳۱۰۰ دهلران و تأکید بر شتاب‌بخشی به روند جمع‌آوری گازهای همراه، نقطه عطفی در این مسیر به‌شمار می‌رود. به‌دنبال این تأکید، با تدبیر وزیر نفت «کارگروه جمع‌آوری گازهای مشعل وزارت نفت» در قالب یک واحد تسهیل‌گر تشکیل شد تا با تمرکز مدیریتی، رفع موانع اجرایی و هماهنگی میان شرکت‌های تابعه و بخش خصوصی، پروژه‌ها با سرعت بیشتری به مرحله بهره‌برداری برسند.

بر اساس تعهد وزارت نفت، هدف‌گذاری جمع‌آوری سالانه ۱۶ میلیارد مترمکعب گاز مشعل، معادل بیش از ۴۳ میلیون مترمکعب در روز تا پایان سال ۱۴۰۶، در دستور کار قرار گرفته است؛ هدفی که تحقق آن می‌تواند نقش مؤثری در کاهش ناترازی انرژی، تأمین خوراک صنایع پایین‌دستی، افزایش درآمدهای اقتصادی و بهبود شاخص‌های زیست‌محیطی کشور ایفا کند.

در این میان، اتکای دولت چهاردهم بر سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و ایفای نقش تسهیل‌گر از سوی وزارت نفت، نشان‌دهنده عزم جدی برای عبور از موانع دیرینه و تبدیل گازهای مشعل از منبع اتلاف به فرصتی برای خلق ارزش افزوده است؛ رویکردی که در صورت تداوم، می‌تواند به خاموشی بخش قابل‌توجهی از مشعل‌های نفتی و ثبت نقطه عطفی تازه در تاریخ صنعت نفت ایران منجر شود.

به گزارش شانا، این تحول چشمگیر با سرعتی فراتر از برنامه و به لطف رویکردی منسجم محقق شده است. گواه این موضوع، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی است که نشان می‌دهد صنعت نفت در نخستین سال اجرای برنامه پنج‌ساله هفتم توسعه (۱۴۰۳)، با ثبت عملکردی ۴۶۰ درصدی در جمع‌آوری گازهای مشعل، نه تنها هدف یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعبی در سال را محقق کرده، بلکه با رساندن این رقم به ۳ میلیارد و ۳۰۰ میلیون مترمکعب، از برنامه تعیین شده نیز سبقت گرفته است.

این دستاورد، تنها یک نقطه پیشرفت کمی نیست، بلکه پایه‌ای مستحکم برای تحقق هدف بلندپروازانه «ایجاد ظرفیت جمع‌آوری سالانه ۱۶ میلیارد مترمکعب گاز همراه تا پایان برنامه هفتم توسعه (۱۴۰۷)» محسوب می‌شود. این موفقیت نشان می‌دهد که با اراده ملی و مدیریت جهادی می‌توان آرزوهای دیرینه را به واقعیتی ملموس تبدیل کرد و گام‌های بلندی در مسیر افزایش بهره‌وری و صیانت از ثروت‌های ملی برداشت. در ادامه این گزارش، جزئیات اقدام‌های انجام‌شده، آمار پیشرفت پروژه‌ها و چشم‌انداز آینده این حرکت بزرگ را با هم مرور می‌کنیم.

بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، شرکت ملی نفت ایران جمع‌آوری گازهای مشعل را به‌طور عمده از دو طریق «اجرای طرح‌های بلندمدت» (احداث واحدهای ان‌جی‌ال‌ و ایستگاه‌های جمع‌آوری گازهای همراه و مشعل شرق کارون) و «پروژه‌های کوتاه‌مدت» (مزایده فروش گازهای مشعل تا زمان راه‌اندازی طرح‌های بلندمدت) پیگیری می‌کند.

هم‌اکنون پنج پروژه بزرگ ملی در حوزه جمع‌آوری گازهای مشعل در حال اجراست که در ادامه به روند پیشرفت هر یک از طرح‌ها می‌پردازیم. «پروژه ان‌جی‌ال ۳۲۰۰» یا پالایشگاه گاز هویزه خلیج فارس با سرمایه‌گذاری بیش از یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلاری هلدینگ خلیج فارس، قرار است روزانه بیش از ۱۴ میلیون مترمکعب گاز مشعل را در منطقه غرب کارون جمع‌آوری ‌کند. این پروژه تاکنون حدود ۸۴ درصد پیشرفت داشته است و پیش‌بینی می‌شود فاز دوم آن تا پایان امسال به‌طور کامل راه‌اندازی شود.

«پروژه ان‌جی‌ال ۳۱۰۰ دهلران» با سرمایه‌گذاری بیش از یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون دلاری گروه سرمایه‌گذاری اهداف، جمع‌آوری روزانه نزدیک به ۷ میلیون مترمکعب از گازهای همراه در استان ایلام (حوزه فعالیت شرکت ملی نفت مناطق مرکزی) را هدف قرار داده است. فاز نخست این پروژه، ابتدای تیر امسال به بهره‌برداری رسیده و تاکنون نزدیک به ۹۷ درصد آن تکمیل شده است.

پروژه سوم مربوط به حوزه دریایی (آف‌شور) و «احداث کارخانه گاز و گاز مایع خارگ» می‌شود که قرار است با  سرمایه‌گذاری ۷۰۰ میلیون دلاری صنایع فراساحل (صف)، روزانه حدود ۸ میلیون مترمکعب از گازهای مشعل میدان‌های فروزان و سایر میدان‌های دریایی را جمع‌آوری کند. این پروژه که تاکنون پیشرفت ۷۶ درصدی داشته، در صورت تأمین منابع مالی، تا پایان سال ۱۴۰۷ تکمیل و راه‌اندازی می‌شود.

پروژه بزرگ «جمع‌آوری گازهای مشعل در پالایشگاه گاز بیدبلند خلیج فارس» با سرمایه‌گذاری نزدیک به یک میلیارد و ۱۰۹ میلیون دلاری، جمع‌آوری نزدیک به ۱۷ میلیون مترمکعب گاز در روز از مشعل‌های میدان‌های مارون، آغاجاری، رگ سفید، گچساران و بی‌بی‌حکیمه را هدف قرار داده است. بر اساس پیش‌بینی‌ها، این پروژه که اجرای آن به‌تدریج از سال ۱۴۰۲ آغاز شده و در شرایط کنونی حدود ۷۴ درصد پیشرفت داشته است، تا سال ۱۴۰۷ تکمیل می‌شود.

طرح «جمع‌آوری گازهای مشعل به همت پتروشیمی مارون» هم که قرار است با سرمایه‌گذاری ۱۶۷ میلیون دلاری شرکت پتروشیمی مارون، روزانه بیش از پنج میلیون مترمکعب گاز مشعل را در میدان‌های اهواز و مارون جمع‌آوری کند؛ پیشرفت ۷۶ درصدی را ثبت کرده است. بهره‌برداری از این طرح از سال ۱۴۰۳ به‌تدریج آغاز شده و مطابق برنامه تا نیمه ابتدایی ۱۴۰۶ به‌تدریج تکمیل و راه‌اندازی می‌شود.

افزون بر این، پنج پروژه بزرگ، چند پروژه کوچک‌تر در پالایشگاه‌های گازی عسلویه (سایت‌های پارس یک و پارس ۲) تعریف شده که با بهره‌برداری از آنها، در مجموع حدود هفت میلیون مترمکعب گاز مشعل در روز جمع‌آوری می‌شود.

اما همزمان با اجرای پروژه‌های بلندمدت، وزارت نفت در قالب قراردادهای موقت مزایده و فروش، طرح‌های کوتاه‌مدتی برای جمع‌آوری گازهای مشعل در نظر گرفته تا با بهره‌گیری از ظرفیت بخش خصوصی، تا زمان بهره‌برداری کامل از پروژه‌های ملی، حتی از هدررفت حتی یک فوت‌مکعب گاز نیز جلوگیری شود. بر همین اساس، تاکنون هفت پروژه کوتاه‌مدت جمع‌آوری گازهای مشعل از جمله «پارسی‌کلاستر (آغاجاری)»، «مارون۳»، «منصوری»، «مارون۵ (آسماری شیرین و ترش)»، «مارون۶» و «فاز نخست چشمه‌خوش» راه‌اندازی شده و درمجموع روزانه معادل یک میلیون و ۷۰۰ هزار مترمکعب گاز همراه از این محل جمع‌آوری شده است.

همچنین ۹ پروژه کوتاه‌مدت با ظرفیت جمع‌آوری روزانه بیش از ۳ میلیون و ۳۰۰ هزار مترمکعب در حال اجراست و چهار پروژه دیگر نیز با ظرفیت روزانه ۵۶۶ هزار مترمکعب در مرحله انعقاد قرارداد است. افزون بر این برگزاری مزایده و امضای قرارداد برای واگذاری حدود ۲۷ میلیون مترمکعب در روز، در ۴۵ نقطه دیگر تا پایان امسال برنامه‌ریزی شده است.

جمع‌آوری گازهای مشعل، افزون بر رفع چالش محیط‌زیستی به کاهش ناترازی گاز نیز کمک می‌کند، هرچند کلید حل ناترازی انرژی را نه در سمت تولید بلکه باید در طرف تقاضا و مدیریت بهینه مصرف جست‌وجو کرد. با تمام این اوصاف بر اساس آنچه محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت وعده داده کاهش مشعل‌سوزی یکی از دغدغه‌های مهم در حوزه صنعت نفت بوده و وزارت نفت دولت چهاردهم با درک این دغدغه و با اراده‌ای جدی در مسیر مهار گازهای مشعل و جلوگیری از اتلاف ثروت ملی گام برمی‌دارد.

در مجموع، آنچه از روند اجرای پروژه‌های جمع‌آوری گازهای مشعل در دولت چهاردهم برمی‌آید، حاکی از یک تغییر رویکرد معنادار در حکمرانی انرژی کشور است که بر عبور از مدیریت واکنشی و مقطعی و حرکت به‌سوی برنامه‌ریزی منسجم، هدفمند و مبتنی بر بهره‌وری تأکید دارد. ثبت عملکرد فراتر از اهداف مصوب در نخستین سال اجرای برنامه هفتم توسعه و شتاب‌گیری همزمان پروژه‌های بلندمدت و کوتاه‌مدت، نشان می‌دهد که جمع‌آوری گازهای مشعل از یک مطالبه دیرینه، به مسیری اجرایی و قابل اتکا وارد شده است.

تمرکز بر استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، تفکیک هوشمندانه طرح‌های گذار و طرح‌های زیرساختی و رفع گلوگاه‌های اداری، مالی و زیست‌محیطی، موجب شده است پروژه‌هایی که سال‌ها با پیشرفت کند مواجه بودند، امروز در مدار بهره‌برداری قرار گیرند. این دستاورد، نه‌تنها از منظر اقتصادی و جلوگیری از اتلاف میلیاردها مترمکعب گاز ارزشمند اهمیت دارد، بلکه در بهبود شاخص‌های زیست‌محیطی، کاهش آلایندگی در مناطق نفت‌خیز و ارتقای کیفیت زندگی جوامع محلی نیز نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کند.

با این حال، تجربه اجرای این طرح‌ها به‌روشنی نشان می‌دهد که کاهش ناترازی انرژی، صرفاً از مسیر افزایش عرضه محقق نخواهد شد و تداوم موفقیت این سیاست‌ها، مستلزم هم‌زمانی آن با اصلاح الگوی مصرف و مدیریت تقاضاست. در چنین چارچوبی، جمع‌آوری گازهای مشعل را باید بخشی از یک بسته جامع حکمرانی انرژی دانست که در آن صیانت از ثروت‌های ملی، توسعه پایدار و منافع نسل‌های آینده در کنار هم تعریف می‌شوند.

در نهایت، اگر مسیر کنونی با همین انسجام مدیریتی، ثبات سیاست‌گذاری و حمایت موثر از سرمایه‌گذاری تداوم یابد، می‌توان امیدوار بود که تا پایان برنامه هفتم توسعه، خاموشی بخش قابل‌توجهی از مشعل‌های نفتی کشور نه‌تنها به یک دستاورد فنی، بلکه به نمادی از بلوغ تصمیم‌سازی در صنعت نفت ایران تبدیل شود که نشان می‌دهد گذار از اتلاف به ارزش‌آفرینی، دیگر یک شعار نیست، بلکه به واقعیتی در حال تحقق بدل شده است.