شبکه گاز بار سنگین زمستان را به دوش می‌کشد

بامداد جنوب: با فرارسیدن نخستین موج‌های سرما و کاهش دمای هوا در پهنه‌ی جغرافیایی ایران، مصرف گاز در کشور -به‌ویژه در بخش خانگی و تجاری- روندی صعودی و اوج‌گیرنده به خود گرفته است. در این برهه‌ حساس، که گرمای ناشی از سوخت گاز به جان میلیون‌ها خانوار و صنعت کشور می‌نشیند، شبکه انتقال گاز ایران به‌مثابه شاهرگ حیاتی انرژی، نقشی بی‌بدیل و تعیین‌کننده ایفا می‌کند. این شبکه، با طولی فراتر از ۴۰ هزار کیلومتر و مسئولیت انتقال روزانه صدها میلیون مترمکعب گاز به مشترکان خانگی، صنعتی، نیروگاهی و صادراتی، نه تنها نباید متوقف شود، که حتی نباید لحظه‌ای از پایداری و ظرفیت خود بکاهد.

اما پایداری این شبکه عظیم، اتفاقی و خودبه‌خودی نیست؛ حاصل برنامه‌ریزی دقیق، توسعه مستمر، تعمیر و نگهداری پیشگیرانه و به‌کارگیری فناوری‌های نوین است. نیمه نخست سال ۱۴۰۴ برای شرکت انتقال گاز ایران، صرفاً یک دوره کم‌مصرف نبود؛ بلکه «مرحله آماده‌سازی برای زمستان» بود؛ دوره‌ای حیاتی که در آن ظرفیت، تاب‌آوری و مانور شبکه برای تأمین مطمئن گاز کشور در اوج مصرف، تضمین می‌شود.

در این مرحله، گسترده‌ترین برنامه‌های تعمیرات اساسی، توسعه خطوط و افزایش ظرفیت ایستگاه‌های تقویت فشار به اجرا درآمد. حجم انتقال گاز کشور -با وجود تغییر فصول و اجرای این عملیات سنگین- تقریباً بدون نوسان باقی ماند و نشان داد که تغییر ماه‌های سال تأثیر قابل‌توجهی بر فعالیت این شاهراه انرژی ندارد. کاهش‌های جزئی مشاهده‌شده نیز نه ناشی از نوسان تقاضا که مربوط به اجرای هدفمند تعمیرات اساسی در برخی مقاطع بود؛ تعمیراتی که به‌هیچ‌وجه در فصل زمستان انجام نمی‌شود و تماماً در خدمت آمادگی برای همان فصل است.

گفت‌وگوی شبکه اطلاع‌رسانی نفت و انرژی (شانا) در پاییز با پیمان خضرایی، مدیرعامل شرکت انتقال گاز ایران، پرده از ابعاد این آماده‌سازی سنگین برداشت. از آمار انتقال گاز و ثبات شبکه گرفته تا عملیات پیچیده‌ی آماده‌سازی خطوط لوله و ایستگاه‌های تقویت فشار برای فصل زمستان، همه‌وهمه گواه برنامه‌ریزی منسجم و اجرای بی‌وقفه‌ای است که شبکه انتقال گاز ایران را به‌عنوان دارایی استراتژیک کشور، همواره در وضعیت «آماده‌باش» نگه می‌دارد.

حجم انتقال گاز در ۶ ماه نخست ۱۴۰۴ حدود ۱۴۵ میلیارد مترمکعب بود و هم‌اکنون -پیش از آغاز رسمی فصل سرما- روزانه حدود ۷۲۰ میلیون مترمکعب گاز در این شاهراه جریان دارد. این رقم، حتی در اوج گرمای تابستان نیز حول‌وحوش ۷۰۰ میلیون مترمکعب ثابت ماند. این ثبات، محصول دو اقدام کلیدی بود؛ نخست، اجرای برنامه‌های تعمیر و نگهداری خطوط انتقال گاز با استفاده از ابزارهایی مانند پیگ هوشمند برای شناسایی نقیصه‌ها و انجام تعمیرات هدفمند و دوم، تعمیرات اساسی توربین‌ها و تجهیزات ایستگاه‌های تقویت فشار که با بهره‌گیری از نرم‌افزارهای پیشرفته و منحصر به فرد در کشور، به‌صورت مکانیزه و جامع مدیریت شد.

در این راستا، امسال حدود ۱۱۰۰ نقطه در خطوط سراسری -از جمله خطوط سوم، چهارم، هشتم و خطوط ۴۸ اینچ صادرات شمال و تهران- بازبینی و تعمیر شد. افزون بر این، ۹۰۲ کیلومتر عملیات پیگرانی انجام گرفت که نقشه‌ راه تعمیرات آینده را نیز ترسیم می‌کند. در حوزه تأسیسات تقویت فشار، تعمیرات اساسی ۲۶ دستگاه کمپرسور اصلی به پایان رسید و تعمیرات ۳۰ توربین دیگر در دست اجراست. این اقدامات، شبکه را برای تحمل فشار زمستان و انتقال پایدار گاز -به‌ویژه به نیمه شمالی کشور- آماده می‌سازد.

برنامه توسعه خطوط و افزایش ظرفیت انتقال نیز در همین چارچوب پیش رفته است. شرکت ملی گاز ایران تا پایان سال ۱۴۰۴ برنامه احداث ۹۴۸ کیلومتر خط لوله جدید را در دستور کار دارد که تاکنون ۲۵۵ کیلومتر آن بهره‌برداری شده است. خط نهم سراسری در چند قطعه در حال تکمیل و بهره‌برداری است و چهار ایستگاه تقویت فشار جدید -دهشیر، برازجان، اردستان و لامرد- در آستانه ورود به مدار هستند. این توسعه‌ها، امکان مانور عملیاتی بیشتر و انتقال حجم بالاتری از گاز در فصول پیک را فراهم می‌آورد.

همزمان، انتقال و جابه‌جایی کمپرسورها -مانند انتقال سه دستگاه از فاروج به رامسر برای افزایش ظرفیت کریدور شمالی به ۲۲.۵ میلیون مترمکعب- نمونه‌ای درخشان از توان فنی داخلی و چابکی عملیاتی شرکت انتقال گاز است که در کمتر از دو ماه و بدون استفاده از پیمانکار خارجی انجام شد.

در سوی دیگر این زنجیره تأمین، پارس جنوبی -تکیه‌گاه اصلی گاز کشور- نیز آماده زمستان شد. با پایان موفقیت‌آمیز تعمیرات اساسی در ۳۵ سکوی تولیدی این میدان مشترک در بازه شش‌ماهه، شرکت نفت و گاز پارس اعلام کرد که برای تأمین پایدار گاز کشور در فصل سرما آماده است. این عملیات -که شامل تعمیر، تعویض و به‌روزرسانی تجهیزات فرایندی، برق، ابزار دقیق و سیستم‌های ایمنی بود- ضمن ارتقای سطح آمادگی عملیاتی، پایداری تولید در شرایط اوج مصرف را تضمین می‌کند.

تورج دهقانی، مدیرعامل شرکت نفت و گاز پارس نیز آبان امسال با تأکید بر نقش حیاتی این میدان که بیش از ۷۰ درصد گاز مورد نیاز کشور را تأمین می‌کند، خاطرنشان کرد: «پایداری تولید در پارس جنوبی، به‌طور مستقیم بر امنیت انرژی ملی اثرگذار است.» وی آمادگی کامل همه واحدهای عملیاتی شرکت برای تامین حداکثری گاز در فصل زمستان را اعلام داشت.

اکنون، با شروع موج سرما و اوج‌گیری مصرف، شبکه انتقال گاز ایران و میدان پارس جنوبی، همچون دو بال یک پرنده، آماده‌اند تا بار سنگین تأمین انرژی کشور را در سردترین روزهای سال به دوش کشند. این آمادگی، حاصل ماه‌ها برنامه‌ریزی، تعمیرات اساسی، توسعه زیرساخت و به‌کارگیری توان فنی داخلی است. در این میان، اما یک واقعیت انکارناپذیر باقی می‌ماند؛ با وجود همه این تلاش‌ها، کشور هنوز با ناترازی انرژی روبه‌روست و بین مصرف و تولید تعادل کاملی وجود ندارد. گاز، محور توسعه است و با تأمین آن صنعت شکوفا می‌شود، اما برخی مصرف‌کنندگان -به‌ویژه در بخش خانگی- هنوز آن را بهینه مصرف نمی‌کنند.

زمستان ۱۴۰۴، آزمونی دیگر برای تاب‌آوری شبکه انرژی ایران است. آزمونی که نتیجه‌اش را در گرمای خانه‌ها، روشنایی چراغ‌ها و چرخش چرخ‌های صنعت می‌توان دید. شبکه انتقال گاز ایران، با همه‌ی ظرفیت و آمادگی‌اش، این آزمون را پشت سر خواهد گذاشت؛ اما این گذار، نیازمند همراهی و مصرف بهینه از سوی همه‌ مشترکان نیز هست. امروز که امنیت انرژی به پایداری زیرساخت و مدیریت هوشمند تقاضا گره خورده، همکاری همه‌جانبه تنها راه عبور ایمن از پیک زمستان است.

در چنین شرایطی، آنچه معادله عبور ایمن از پیک زمستان را پیچیده‌تر می‌کند، نه صرفا ظرفیت تولید یا توان انتقال، بلکه الگوی مصرف در سمت تقاضا است؛ جایی که هر درجه کاهش دما، به‌سرعت خود را در نمودار مصرف گاز نشان می‌دهد. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است هرچه سرمای هوا عمیق‌تر می‌شود، کفه مصرف از بخش‌های مولد و نیروگاهی به‌سمت مصارف خانگی و تجاری سنگین‌تر می‌گردد؛ تغییری که اگرچه قابل پیش‌بینی است، اما مدیریت آن مستقیماً به رفتار مصرف‌کنندگان گره می‌خورد. به‌بیان دیگر، در کنار آمادگی فنی شبکه انتقال و تولید، رفتار انرژی‌بر جامعه به یکی از تعیین‌کننده‌ترین مؤلفه‌های پایداری شبکه بدل شده است؛ مولفه‌ای که آمارهای رسمی، تصویر روشنی از وزن بالای آن در سبد مصرف گاز کشور ارائه می‌دهد.

بررسی الگوی مصرف نشان می‌دهد که سهم بخش خانگی و تجاری در شبکه گاز کشور با افزایش برودت هوا روندی صعودی را پیش گرفته است؛ به‌طوری که بنا بر آمار شرکت ملی گاز ایران، مصرف گاز در بخش‌های خانگی، تجاری و صنایع جز در یکشنبه (۳۰ آذر) به ۶۷۲ میلیون مترمکعب رسید که این میزان مصرف معادل ۷۸ درصد از کل گاز تحویلی به شبکه کشور است.

بر اساس این آمار، سهم عمده مصرف گاز در کشور همچنان مربوط به بخش‌های خانگی و تجاری است که در فصل سرد سال با افزایش تقاضا روبه‌رو می‌شوند. در مقابل، سایر بخش‌های مصرف‌کننده از جمله نیروگاه‌ها و صنایع عمده سهم کمتری از گاز تحویلی را به خود اختصاص داده‌اند.

بنا بر تأکید شرکت ملی گاز ایران، مدیریت مصرف در بخش‌های خانگی و تجاری نقش تعیین‌کننده‌ای در پایداری شبکه و تأمین نیاز سایر بخش‌ها دارد. این شرکت از مشترکان خواسته است با رعایت الگوهای بهینه مصرف، زمینه استمرار تأمین پایدار گاز در سراسر کشور را فراهم کنند.

در پایان این گزارش باید اشاره شود که آنچه امروز در آستانه زمستان ۱۴۰۴ پیش‌روی شبکه انرژی کشور قرار دارد، صرفا یک چالش فنی یا مدیریتی نیست؛ بلکه تلاقی ظرفیت زیرساخت با رفتار مصرف است. شبکه انتقال گاز ایران، با پشتوانه هزاران کیلومتر خط لوله، ایستگاه‌های تقویت فشار آماده‌به‌کار، تعمیرات اساسی به‌موقع و توسعه‌ای که بی‌وقفه ادامه یافته، نشان داده است توان عبور ایمن از پیک مصرف را دارد. پارس جنوبی نیز، به‌عنوان قلب تپنده تأمین گاز، با آمادگی کامل سکوها و واحدهای تولیدی، نقش خود را در تضمین امنیت انرژی کشور ایفا می‌کند.

با این همه، تجربه سال‌های اخیر به‌روشنی می‌گوید که ضامن نهایی پایداری شبکه، تنها در اتاق‌های کنترل و تأسیسات صنعتی رقم نمی‌خورد. امروز الگوی مصرف، به‌ویژه در بخش خانگی و تجاری، به مؤلفه‌ای تعیین‌کننده در معادله انرژی بدل شده است؛ جایی که هر مترمکعب صرفه‌جویی می‌تواند استمرار جریان گاز به صنعت، نیروگاه و حتی خانه‌های دوردست را تضمین کند.

زمستان امسال، شبکه انتقال گاز ایران با همه توان فنی و آمادگی عملیاتی خود وارد میدان شده است؛ اما عبور آرام از این میدان، نیازمند همراهی مشترکانی است که نقش نخست را در سمت تقاضا ایفا می‌کنند. اگر انرژی، شریان حیاتی توسعه است، مصرف بهینه همان عقلانیتی است که این شریان را زنده و پایدار نگه می‌دارد. بامداد جنوب بر این باور است که آزمون زمستان ۱۴۰۴، نه فقط سنجش توان شبکه که محک مسئولیت‌پذیری جمعی در قبال امنیت انرژی کشور خواهد بود.