تاملی بر آمار نگرانکننده مطالعه در ایران
مهر 22, 1404
افسانه دارابی
تاملی بر کتاب «فرهنگ لغات متشابه»
12 بازدید
کتابهایی در میان آثار مرجع زبان فارسی پدید میآیند که حاصل یک عمر زندگی علمی، پژوهش مستمر و عشق بیپایان به زبان و فرهنگ یک سرزمین هستند. کتاب «فرهنگ لغات متشابه» تالیف زندهیاد سیدکوچک هاشمیزاده و با تصحیح و ویرایش دکتر بشیر علوی از همین دسته آثار است؛ اثری که میتوان آن را یکی از جامعترین پروژههای مستقل فرهنگنویسی و واژهپژوهی معاصر ایران دانست.
این کتاب که نخستین جلد آن در سال ۱۴۰۴ توسط انتشارات آرون منتشر شده، حاصل بیش از نیم قرن پژوهش، گردآوری، تطبیق و بررسی هزاران واژه فارسی، عربی، محلی و گویشی است. اثری که نه در فضای دانشگاهی و با حمایت نهادهای پژوهشی، بلکه با همت و پشتکار یک پژوهشگر عاشق زبان شکل گرفته و پس از درگذشت او به دست همراه علمیاش، دکتر بشیر علوی، برای نخستین بار در اختیار جامعه علمی و فرهنگی ایران قرار گرفته است.
نویسندهای که عمر خود را وقف واژهها کرد
نام سید کوچک هاشمیزاده برای پژوهشگران جنوب ایران نامی آشناست. وی از برجستهترین پژوهشگران گویش دشتی و فرهنگ عامه جنوب کشور به شمار میرفت و آثار ارزشمندی در حوزه زبان، واژگان و گویشهای محلی از خود برجای گذاشت.
اما «فرهنگ لغات متشابه» را میتوان بزرگترین پروژه علمی زندگی او دانست. پروژهای که بنا بر گفته مصحح، نزدیک به پنجاه تا شصت سال از عمر مولف را دربر گرفته است. سالهایی که صرف مراجعه مداوم به فرهنگها، متون کهن، واژهنامهها، منابع عربی، متون پهلوی، فرهنگهای محلی و آثار زبانشناختی شد. این اثر محصول مطالعه گذرا یا پژوهشی کوتاهمدت نیست؛ بلکه نتیجه دههها معاشرت روزانه با واژههاست. هر مدخل این فرهنگ بخشی از زندگی پژوهشگری است که واژه را نه تنها ابزار بیان، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ایران میدانست.
اهمیت «فرهنگ لغات متشابه» زمانی روشنتر میشود که آن را در سنت فرهنگنویسی ایران قرار دهیم. از روزگار لغتنامهنویسان بزرگی چون دهخدا، معین و شهیدی تاکنون آثار فراوانی در حوزه واژهنگاری منتشر شده است، اما کمتر اثری را میتوان یافت که بهطور اختصاصی بر مسئله تشابهات واژگانی تمرکز کرده و در عین حال واژگان فارسی، عربی، گویشهای ایرانی و زبانهای باستانی را در یک مجموعه واحد گرد آورده باشد. از این حیث، «فرهنگ لغات متشابه» را میتوان یکی از معدود پروژههای مستقل و جامع در حوزه واژهشناسی تطبیقی زبان فارسی دانست
«دهخدای جنوب» و یک پروژه عظیم ملی
بشیر علوی در مقدمه کتاب از لقبی سخن میگوید که سالها در میان اهل فرهنگ جنوب ایران برای سید کوچک هاشمیزاده رایج بوده است؛ «دهخدای جنوب». این عنوان تنها یک تعارف ادبی نیست. وقتی بدانیم که مولف برای تدوین این اثر از ۲۵۹ منبع مختلف بهره گرفته، دهها هزار مدخل را بررسی کرده، ۳۵ دفتر بزرگ دستنویس در قطع A3 از خود برجای گذاشته و پروژهای حدودا شصت جلدی را پایهگذاری کرده است، شباهت کار او با کوششهای لغتنامهنویسان بزرگ ایران روشنتر میشود.
در روزگاری که هنوز خبری از اینترنت، موتورهای جستوجو، کتابخانههای دیجیتال، فایلهای PDF و هوش مصنوعی نبود، هاشمیزاده سالها با ورق زدن هزاران صفحه کتاب و فرهنگ لغت، اطلاعات این اثر را گرد آورد. همین مسئله ارزش پژوهشی کتاب را دوچندان میکند.
هدف کتاب «لغات متشابه» چیست؟
هدف اصلی این فرهنگ، گردآوری و توضیح واژههایی است که به سبب شباهت آوایی، نوشتاری یا هر دو، ممکن است باعث اشتباه در خواندن، نوشتن یا فهم معنا شوند. مولف در مقدمه خود توضیح میدهد که اختلاط تاریخی زبان فارسی و عربی، وجود حروف همصدا و همخوان و نیز تفاوتهای اعرابی، موجب پیدایش مجموعه گستردهای از واژههای متشابه شده است. از این رو نیاز به فرهنگی جامع برای شناسایی و تفکیک این واژگان احساس میشد.
آنچه «فرهنگ لغات متشابه» را از بسیاری از فرهنگهای آموزشی متمایز میکند، هدف متفاوت آن است. از این نظر، اثر حاضر بیشتر به یک منبع پژوهشی شباهت دارد تا یک فرهنگ لغت عمومی.
نقش گویشها در حفظ واژگان کهن و پیوند آن با فارسی معیار
یکی از مهمترین دستاوردهای این فرهنگ، ثبت و حفظ بخشی از میراث زبانی جنوب ایران است. بسیاری از واژههایی که در گویش دشتی و دیگر گویشهای محلی ثبت شدهاند، امروزه در فارسی معیار کمکاربرد یا فراموش شدهاند، اما همچنان در زبان مردم زندهاند. از این رو، کتاب حاضر تنها یک فرهنگ لغت نیست، بلکه سندی ارزشمند برای حفظ میراث ناملموس، هویت زبانی و حافظه فرهنگی جوامع محلی ایران نیز به شمار میآید.
یکی از مهمترین ویژگیهای کتاب آن است که به ذکر یک یا دو معنا برای هر واژه بسنده نمیکند. در بسیاری از فرهنگهای رایج، تنها معانی متداول ذکر میشوند؛ اما در این اثر، مولف کوشیده است حتی معانی نادر، کهن، تخصصی و کمکاربرد را نیز ثبت کند. در برخی مدخلها دهها و گاه بیش از یکصد معنا برای یک واژه آورده شده است.
این ویژگی کتاب را به یک مرجع جامع واژه شناختی تبدیل میکند و خواننده را از مراجعه مکرر به چندین فرهنگ مختلف بینیاز میسازد. یکی از برجستهترین امتیازات «فرهنگ لغات متشابه» توجه ویژه به گویشهای ایرانی است. سید کوچک هاشمیزاده که سالها درباره گویش دشتی پژوهش کرده بود، بخش قابلتوجهی از واژگان محلی این منطقه را در کنار واژههای فارسی و عربی بررسی کرده است.
او باور داشت که گویش دشتی از اصیلترین شاخههای زبان فارسی در جنوب ایران است و بسیاری از واژههای آن ریشههای کهن زبان فارسی را حفظ کردهاند. در کنار گویش دشتی، واژههایی از گویشهای تاتی، تالشی، آذری، لاری، شوشتری، ساری، جیرفت، کهنوج، لری، بختیاری و دیگر گویشهای ایرانی نیز در کتاب دیده میشود.
اهمیت ریشهشناسی در لغات متشابه
یکی از وجوه ممتاز کتاب، توجه جدی به ریشه واژگان است. مولف برای فهم بهتر واژهها به منابع متعدد زبانهای ایرانی باستان مراجعه کرده و از فرهنگهای پهلوی، کردی، مادی و حتی سانسکریت بهره گرفته است. این رویکرد نشان میدهد که مؤلف صرفا به ثبت شکل ظاهری واژهها قانع نبوده، بلکه تلاش کرده است تاریخ تحول آنها را نیز روشن کند. چنین نگرشی کتاب را در حوزه زبانشناسی تاریخی و مطالعات تطبیقی زبانهای ایرانی نیز ارزشمند میسازد.
گستردگی منابع مورد استفاده
از مهمترین ویژگیهای علمی کتاب میتوان به تنوع زیاد منابع آن اشاره کرد. در تدوین این اثر از لغتنامه دهخدا، فرهنگ فارسی معین، فرهنگ نفیسی، لسانالعرب، اقرب الموارد، منتهی الارب، الرائد و دهها فرهنگ و واژهنامه معتبر دیگر استفاده شده است. افزون بر این، فرهنگهای تخصصی پزشکی، زیستشناسی، داروشناسی، پوشاک، جغرافیا و علوم مختلف نیز مورد مراجعه قرار گرفتهاند تا معنای دقیق واژهها در حوزههای تخصصی ثبت شود. این تنوع منابع سبب شده است که کتاب دایرهالمعارفی واژگانی با دامنهای گسترده تلقی شود.
نقش بشیر علوی در انتشار این اثر
اگرچه نام مؤلف بر جلد کتاب نقش بسته است، اما نباید از نقش ارزشمند بشیر علوی، عضو هیاتعلمی دانشگاه فرهنگیان بوشهر و نویسنده و پژوهشگر پرکار حوزه ادبیات جنوب در احیای این میراث علمی غافل شد. پس از درگذشت سید کوچک هاشمیزاده، دستنوشتههای گسترده او نیازمند ساماندهی، مقابله، تصحیح، ویرایش و آمادهسازی برای چاپ بودند. این مسئولیت سنگین بر عهده بشیر علوی قرار گرفت.
نکته درخور توجه آن است که مصحح با نهایت امانتداری علمی، اثر را به نام صاحب آن، سید کوچک هاشمیزاده، منتشر کرده و به احترام استاد از ذکر نام مصحح بر روی جلد خودداری کرده است و بارها در مقدمه بر جایگاه علمی و حقوق معنوی استاد خود مبادرت ورزیده است.
اهمیت کتاب برای پژوهشگران
این اثر برای گروههای مختلف علمی شامل زبانشناسان، فرهنگنویسان، پژوهشگران ادبیات فارسی، دانشجویان زبان و ادبیات فارسی، گویششناسان، پژوهشگران فرهنگ عامه، مترجمان، ویراستاران، معلمان زبان فارسی، نویسندگان و روزنامهنگاران ارزش فراوانی دارد. همچنین این کتاب برای علاقهمندان به تاریخ واژگان، ریشهشناسی و ارتباط میان فارسی معیار و گویشهای محلی ایران منبعی کمنظیر به شمار میرود.
در نگاه نخست، «فرهنگ لغات متشابه» کتابی برای تشخیص و توضیح واژههای مشابه به نظر میرسد؛ اما با مطالعه دقیقتر روشن میشود که این اثر در حقیقت نوعی نقشه زبانی ایران است. مولف با گردآوری واژگان فارسی، عربی، پهلوی، گویشهای محلی و اصطلاحات تخصصی، شبکهای گسترده از پیوندهای زبانی را پیش روی خواننده قرار میدهد؛ شبکهای که نشان میدهد زبان فارسی در طول قرنها چگونه با زبانها، فرهنگها و گویشهای گوناگون تعامل کرده و به غنای امروزی خود رسیده است. همین ویژگی، کتاب را از یک فرهنگ لغت صرف فراتر برده و آن را به اثری مرجع در شناخت تاریخ واژگان و تحولات زبان فارسی تبدیل کرده است
«فرهنگ لغات متشابه» بیش از آنکه یک کتاب باشد، حاصل یک عمر جستوجوی علمی در جهان واژههاست. این اثر سترگ یادگار پژوهشگری است که دههها از زندگی خود را وقف ثبت، حفظ و توضیح واژگان فارسی و گویشهای ایرانی کرد و سرانجام پیش از دیدن چاپ کتاب چشم از جهان فروبست.
انتشار این فرهنگ را میتوان رویدادی مهم در حوزه فرهنگنویسی، واژهپژوهی و گویششناسی ایران دانست؛ اثری که در آن دانش زبانی، عشق به فرهنگ ایرانی، دقت پژوهشی و پشتکار کمنظیر در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
بیتردید نام سیدکوچک هاشمیزاده با این اثر ماندگار در تاریخ پژوهشهای زبانی ایران باقی خواهد ماند و «فرهنگ لغات متشابه» به عنوان یکی از جامعترین آثار مستقل در زمینه واژههای متشابه فارسی و گویشهای ایرانی، جایگاهی شایسته در کتابخانههای پژوهشی کشور خواهد یافت.