اتیلن و دوراهی توسعه در پارس جنوبی

پارس جنوبی در حال ورود به مرحله‌ای تازه از حیات صنعتی خود است که در آن دیگر نمی‌توان توسعه پتروشیمی را صرفاً با تعداد مجتمع‌ها، میزان سرمایه‌گذاری یا حجم تولید سنجید. امروز یک سوال مهم‌تر پیش روی سیاست‌گذاران و مدیران صنعت قرار دارد و آن هم این است که اتیلن تولیدشده در جنوب بوشهر قرار است فقط یک محصول پتروشیمی باشد یا نقطه آغاز یک زنجیره بزرگ اقتصادی و صنعتی؟

راه‌اندازی و توسعه واحدهای الفین در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس و شکل‌گیری زنجیره‌ای از پروژه‌های مرتبط با اتیلن، پلی‌اتیلن و صنایع پایین‌دستی، جنوب استان را به یکی از مهم‌ترین کانون‌های آینده صنعت پتروشیمی کشور تبدیل کرده است. در همین مسیر، پتروشیمی بوشهر نیز با آغاز راه‌اندازی واحد الفین، وارد مرحله‌ای شده که می‌تواند جایگاه این منطقه را در زنجیره ارزش پتروشیمی کشور بیش از گذشته تثبیت کند. از سوی دیگر، اتصال پتروپالایش کنگان به شبکه خط لوله اتیلن غرب، ظرفیت‌های تازه‌ای برای یکپارچگی شبکه تولید و مصرف اتیلن ایجاد کرده است.

اما به اعتقاد نگارنده، مسئله اصلی جنوب بوشهر از اینجا آغاز می‌شود، نه اینکه به پایان برسد. اتیلن به‌خودی‌خود پایان مسیر نیست؛ یک «ماده پایه» برای خلق ارزش است. ارزش واقعی زمانی شکل می‌گیرد که این ماده اولیه در حلقه‌های بعدی زنجیره، به محصولات پلیمری، شیمیایی و کالاهای نهایی تبدیل شود. اگر قرار باشد جنوب بوشهر سالانه میلیون‌ها تن محصول پایه تولید کند اما بخش عمده ارزش افزوده، اشتغال تخصصی، شرکت‌های دانش‌بنیان و صنایع تبدیلی در خارج از استان شکل بگیرد، در واقع بخشی از ظرفیت تاریخی این منطقه برای توسعه از دست خواهد رفت.

از نگاه یک کارشناس حوزه ارتباطات و توسعه صنعتی، بزرگ‌ترین فرصت پارس جنوبی در سال‌های آینده، نه افزایش صرف ظرفیت تولید اتیلن، بلکه تبدیل شدن به «اکوسیستم اتیلن» است. اکوسیستمی که در آن، کنار واحدهای بزرگ پتروشیمی، صدها شرکت کوچک و متوسط، شرکت‌های دانش‌بنیان، سازندگان تجهیزات، آزمایشگاه‌های تخصصی، مراکز تحقیق و توسعه، صنایع پلاستیک و پلیمر، شرکت‌های لجستیکی و خدمات فنی و مهندسی شکل بگیرند. در چنین مدلی، اتیلن فقط از یک خط لوله عبور نمی‌کند؛ بلکه در اقتصاد منطقه گردش می‌کند و از دل آن، ارزش افزوده، اشتغال و فرصت‌های جدید اقتصادی متولد می‌شود. این همان نقطه‌ای است که باید در سیاست‌گذاری آینده پارس جنوبی جدی گرفته شود.

اگر امروز برای توسعه صنایع پایین‌دستی برنامه‌ریزی نشود، ممکن است فردا با پارادوکسی عجیب روبه‌رو شویم؛ منطقه‌ای که یکی از بزرگ‌ترین قطب‌های تولید مواد اولیه پتروشیمی کشور است، اما جوانان آن همچنان برای یافتن شغل تخصصی، ناچار به مهاجرت به تهران، اصفهان، شیراز یا سایر قطب‌های صنعتی کشور باشند. این تناقض قابل قبول نیست.

توسعه واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که یک مهندس جوان کنگانی یا عسلویه‌ای بتواند در زادگاه خود نه فقط در یک مجتمع بزرگ پتروشیمی، بلکه در ده‌ها شرکت تخصصی و دانش‌بنیان فعال در زنجیره اتیلن مشغول به کار شود؛ زمانی که یک کارآفرین بومی بتواند از خوراک موجود در منطقه برای راه‌اندازی یک صنعت پایین‌دستی استفاده کند؛ و زمانی که دانشگاه‌های استان بوشهر به جای فاصله گرفتن از صنعت، بخشی از نیازهای فناورانه این زنجیره را پاسخ دهند. از این حیث، آینده اتیلن در جنوب بوشهر به یک مسئله توسعه منطقه‌ای تبدیل می‌شود.

اکنون زمان آن رسیده که وزارت نفت، شرکت ملی صنایع پتروشیمی، مدیران منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس، استانداری بوشهر و مدیران مجتمع‌های پتروشیمی، یک نقشه‌راه مشترک برای «اقتصاد اتیلن» در جنوب استان تدوین کنند که در آن سهم صنایع پایین‌دستی، نقش شرکت‌های بومی، توسعه فناوری، اشتغال تخصصی جوانان و مشارکت دانشگاه‌ها به‌صورت شفاف تعریف شده باشد.

البته در این میان باید به یک سوال جدی نیز باید پاسخ داده شود که آیا جنوب استان بوشهر قرار است فقط تولیدکننده خوراک صنایع دیگر باشد یا می‌خواهد خودش به مقصد سرمایه‌گذاری در صنایع پایین‌دستی تبدیل شود؟ پاسخ به این سؤال، آینده اقتصادی منطقه را در دو دهه آینده تعیین خواهد کرد.

جنوب بوشهر امروز از مزیت‌هایی برخوردار است که بسیاری از مناطق صنعتی کشور آرزوی داشتن آن را دارند؛ خوراک، زیرساخت انرژی، دسترسی به دریا، بنادر، خطوط انتقال و نزدیکی به بازارهای صادراتی. اما مزیت‌های طبیعی و زیرساختی، زمانی به توسعه پایدار تبدیل می‌شوند که در کنار آنها سیاست‌گذاری هوشمند، سرمایه‌گذاری هدفمند و حکمرانی زنجیره ارزش قرار گیرد. به باور نگارنده، بزرگ‌ترین آزمون صنعت پتروشیمی جنوب بوشهر از امروز آغاز می‌شود؛ آزمون عبور از «تولید بیشتر» به سمت «ارزش بیشتر».

اگر اتیلن تولیدشده در جنوب بوشهر بتواند هزاران فرصت شغ لی جدید، صدها شرکت تخصصی، ده‌ها محصول نهایی و یک زیست‌بوم دانش‌بنیان ایجاد کند، آن روز می‌توان گفت صنعت پتروشیمی به معنای واقعی در خدمت توسعه منطقه قرار گرفته است.

اما اگر اتیلن فقط تولید شود، از منطقه عبور کند و ارزش افزوده آن در جایی دیگر خلق شود، باید پذیرفت که هنوز مهم‌ترین حلقه توسعه مفقود است. جنوب بوشهر امروز در برابر یک انتخاب تاریخی قرار دارد؛ «قطب تولید اتیلن باشد یا قطب خلق ارزش از اتیلن؟» به نظر می‌رسد پاسخ به این سوال، مهم‌ترین تصمیم صنعتی جنوب استان در سال‌های پیش رو خواهد بود.

در پایان این نوشتار باید متذکر شد که پارس جنوبی امروز بیش از هر زمان دیگری در آستانه یک تصمیم سرنوشت‌ساز قرار دارد که مشخص می‌کند این جغرافیای صنعتی، فقط مسیر عبور مواد پایه خواهد بود یا به کانون خلق ارزش، اشتغال و فناوری تبدیل می‌شود. تجربه توسعه در بسیاری از مناطق صنعتی نشان داده است که مزیت خوراک، بدون تکمیل زنجیره ارزش، الزاماً به رفاه محلی و توسعه پایدار منجر نمی‌شود. از همین رو، انتظار می‌رود سیاست‌گذاران و مدیران صنعت، همزمان با توسعه ظرفیت تولید، برای استقرار صنایع پایین‌دستی، حمایت از سرمایه‌گذاران بومی، پیوند دانشگاه با صنعت و شکل‌گیری شرکت‌های دانش‌بنیان نیز برنامه‌ای روشن و عملیاتی ارائه کنند.

اگر این نگاه کلاندر جنوب استان بوشهر نهادینه شود، اتیلن می‌تواند به موتور محرک یک اقتصاد منطقه‌ای پویا تبدیل شود؛ اقتصادی که منافع آن نه فقط در آمار تولید و صادرات، بلکه در زندگی مردم، اشتغال جوانان و تقویت بنیه صنعتی استان دیده شود.