وقتی ایران روی دیگر سکه را نشان می‌دهد

بامداد جنوب: شاید شما هم شنبه‌شب، تلاش کردید آب آشامیدنی بیشتری ذخیره کنید یا گوشی‌ها و پاوربانک‌های اعضای خانه را کاملا شارژ کنید و بعد هم چشمتان به صفحه گوشی بود که ببینید چه خواهد شد. تا اینکه رئیس جمهور تهدیدگر آمریکا باز هم عقب‌نشینی خود را اعلام کرد.

او مدعی شد که به خاطر آینده جهان و بقای ایران، موافقت کرده حمله را در ازای امکان دستیابی سریع به توافق لغو کند. ترامپ ادعا کرد: ایران و دیگر کشورهای خاورمیانه از ما خواستند پس از توافق بر سر چارچوب‌های یک توافق، هرگونه حمله را به تعویق بیندازیم. این توافق شامل بازگشایی فوری، کامل و همه‌جانبه تنگه هرمز و پایان دادن به تهدید هسته‌ای ایران خواهد بود.

ترامپ با طرح این ادعا که ایالات متحده در آمادگی کامل رزمی قرار دارد و برای اقدام علیه ایران آماده است، گفت: با توجه به این درخواست، من موافقت کردم، به نفع همه جهان و همچنین برای اطمینان از اینکه ایران موفق و مرفه باقی می‌ماند، حمله را متوقف کنم، مشروط بر اینکه توافق به‌سرعت حاصل شود. او همچنین عنوان کرد که اسرائیل به شرط دستیابی سریع به توافق، در پایبندی به لغو حمله به ایران با ما همراه می‌شود.

اولین بار نیست که ترامپ بعد از تهدیدهای سفت و سخت، حرفش را با همین عبارت‌ها عوض کرده است. اما چطور شد که او تصمیم خود را برای حمله به ایران تعویق انداخت.

کشورهای منطقه دست به کار شدند

ساعاتی پیش از انتشار پیام ترامپ، آکسیوس در گزارشی اختصاصی به نقل از دو مقام آمریکایی و یک منبع آگاه گزارش داده بود که محمد بن‌سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در تماس تلفنی با دونالد ترامپ نگرانی عمیق خود را نسبت به برنامه آمریکا برای اجرای حملات گسترده علیه ایران مطرح کرده بود.

آکسیوس نوشته بود اجرای چنین حمله‌ای می‌توانست جنگ پنج‌ماهه جاری را وارد مرحله‌ای بی‌سابقه کند؛ جنگی که طی ماه‌های گذشته چندین بار با تلاش‌های دیپلماتیک برای ازسرگیری مذاکرات متوقف شد، اما هر بار پس از شکست این تلاش‌ها دوباره از سر گرفته شد.

همزمان ایران نیز هشدار داده بود که در صورت حمله آمریکا، تأسیسات انرژی و زیرساخت‌های حیاتی اسرائیل و کشورهای حاشیه خلیج فارس را هدف پاسخ نظامی خود قرار خواهد داد.

یکی از مقام‌های آمریکایی به آکسیوس گفته بود: سعودی‌ها نگرانی خود را ابراز کردند و خواستار شفاف‌شدن برنامه عملیاتی آمریکا شدند. منبع دیگری نیز تأکید کرده بود که محمد بن‌سلمان در این تماس از ترامپ خواسته بود از اجرای حملات صرف‌نظر کرده و مسیر کاهش تنش را در پیش بگیرد.

کاخ سفید و سفارت عربستان سعودی در واشنگتن نیز درباره این تماس اظهار نظری نکرده بودند.

در کنار عربستان، کشورهای دیگری نیز تلاش کردند مانع گسترش درگیری شوند.

آکسیوس گزارش داد که قطر، امارات متحده عربی، ترکیه و پاکستان نیز هم‌زمان با افزایش احتمال اقدام نظامی آمریکا، رایزنی‌های گسترده‌ای را با تهران و واشنگتن برای کاهش تنش انجام داده‌اند.

چرا تصمیم ترامپ عوض شد؟

ترامپ تصمیم خود را برای حمله به ایران به تعویق انداخت؛ اما آنچه این تعویق را رقم زد، صرفاً تماس یک متحد منطقه‌ای، توصیه یک فرمانده نظامی یا میانجیگری چند کشور نبود. آنچه بیش از همه بر تصمیم واشنگتن سایه انداخت، درک این واقعیت بود که ایران، هزینه هرگونه تجاوز را به سطحی ارتقا داده است که دیگر نمی‌توان آن را در چارچوب یک عملیات محدود یا یک نمایش قدرت مدیریت کرد.

نور نیوز در این باره می‌نویسد: از همان ساعات نخست لغو دستور عملیات، روایت‌های متعددی درباره علت این عقب‌نشینی منتشر شد. برخی از تماس ولیعهد عربستان با ترامپ و نگرانی ریاض از پیامدهای یک جنگ جدید منطقه‌ای سخن گفتند. گروهی اختلاف نظر در کاخ سفید، مخالفت برخی فرماندهان نظامی و حتی تردید چهره‌هایی مانند جی‌دی ونس را عامل اصلی این لغو دانستند. برخی دیگر کاهش ذخایر تسلیحاتی آمریکا، نگرانی از توان موشکی و فناوری‌های جدید ایران، فعال شدن جبهه‌های جدیدی از سوی جریان مقاومت، یا حتی کاهش نفوذ بنیامین نتانیاهو بر تصمیم‌سازی‌های واشنگتن را برجسته کردند. در کنار این‌ها، از نقش میانجیگرانی مانند قطر، پاکستان، مصر و ترکیه نیز سخن به میان آمد.

هیچ‌یک از این عوامل را نمی‌توان به طور کامل نادیده گرفت. تصمیمات راهبردی در سطح قدرت‌های بزرگ، معمولاً محصول مجموعه‌ای از متغیرهای سیاسی، نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک هستند. اما در میان این همه روایت، یک متغیر قاطع، گویا و بسیار تعیین‌کننده کمتر مورد توجه قرار گرفت؛ متغیری که اتفاقاً بیش از همه به منطق بازدارندگی مربوط است: پیام روشن، یکپارچه و بدون ابهام جمهوری اسلامی ایران به تهدیدات.

شنیده شدن صدای واحد از تهران

در روزهایی که فضای رسانه‌ای جهان بر طبل جنگ می‌کوبید، تهران برخلاف انتظار برخی تحلیلگران، نه دچار آشفتگی در پیام شد و نه به ادبیات محض احساسی و هیجانی روی آورد. صدایی که از ایران منتشر شد، یک موضع واحد، منسجم و محاسبه‌شده بود؛ از فرماندهان عالی نظامی تا نهادهای امنیتی و دستگاه دیپلماسی، همه بر یک اصل مشترک تأکید کردند: هرگونه تجاوز، با پاسخی فراتر از محاسبات اولیه آمریکا مواجه خواهد شد و آغاز جنگ جدید، صرفاً یک اقدام نظامی علیه ایران نیست، بلکه «قمار با امنیت منطقه و حتی امنیت جهانی» است.

بازدارندگی فقط به تعداد موشک‌ها یا حجم نیروهای نظامی وابسته نیست؛ بازدارندگی پیش از آنکه در میدان نبرد شکل بگیرد، در ذهن تصمیم‌گیرنده دشمن ساخته می‌شود. اگر طرف مقابل به این جمع‌بندی برسد که هزینه اقدام او قابل پیش‌بینی نیست و از کنترلش خارج خواهد شد، حتی در اوج آمادگی نظامی نیز ممکن است از فشردن ماشه صرف‌نظر کند.

شاید بتوان این وضعیت را «بازدارندگی از طریق اقناع ذهنی دشمن» نامید؛ یعنی واداشتن طرف مقابل به این باور که منافع احتمالی حمله، در برابر هزینه‌های قطعی آن ناچیز است. به نظر می‌رسد آنچه در تغییر تصمیم ترامپ تأثیر تعیین‌کننده داشت، بیش از هر چیز محصول همین معادله بود.

ایران فقط از توان نظامی خود سخن نگفت، بلکه با صراحت اعلام کرد که در صورت هرگونه تجاوز، دامنه پاسخ محدود به صحنه اولیه درگیری نخواهد ماند و مجموعه‌ای از زیرساخت‌ها، منافع و مراکز راهبردی مرتبط با تجاوز، در منطقه و فراتر از آن، در دایره پاسخ مشروع قرار خواهند گرفت.

تعویق حمله به معنای پایان تهدید نیست. تجربه رفتار دولت ترامپ نشان داده است که جنگ روانی، تهدید نظامی و فشار سیاسی، اجزای یک راهبرد مستمر هستند و ممکن است در مقاطع مختلف با شدت و ضعف ادامه یابند. از این رو، هرگونه برداشت خوش‌بینانه از تعویق اخیر، می‌تواند به خطای محاسباتی منجر شود. اما در نقطه مقابل نیز نباید از یک واقعیت مهم غفلت کرد: این رخداد نشان داد که زبان قدرت، هنگامی که با انسجام سیاسی، اعتبار عملیاتی و اراده آشکار برای پاسخ همراه شود، قادر است حتی پرهزینه‌ترین گزینه‌ها را از روی میز رقیب کنار بزند. در این میان، تحرک هدفمند دستگاه دیپلماسی کشور برای انتقال سریع و صریح نظرات ایران به طرف‌های مؤثر در بحران بسیار مهم بود.

ایران به درستی به ترامپ گوشزد کرد که هرگونه تعرض به زیرساخت‌ها و منابع انرژی ایران، در حکم قمار با امنیت انرژی منطقه و جهان است. این پیام صریح، بیش از هرعامل دیگری دستگاه محاسباتی واشنگتن را به برآوردهای قبلی‌اش ظنین کرد و زمینه تجدیدنظر را دست‌کم به طور موقت فراهم آورد.