هوش مصنوعی نظارت بر صنایع غذایی را دگرگون می‌کند

بامداد جنوب: پیشرفت فناوری‌های دیجیتال به‌ویژه هوش مصنوعی، فرصت‌های تازه‌ای را برای ارتقاء نظام‌های نظارت بر ایمنی مواد غذایی فراهم کرده است. تحلیل هوشمند داده‌های آزمایشگاهی، شناسایی سریع مخاطرات، مقابله با تقلبات غذایی و ردیابی محصولات در زنجیره تأمین از مهم‌ترین ظرفیت‌های این فناوری است که می‌تواند دقت، سرعت و اثربخشی اقدامات نظارتی را افزایش داده و به حفظ سلامت جامعه کمک کند.

نسرین قاسمیان‌پور، کارشناس کنترل مواد غذایی معاونت غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، در گفتگویی با بامداد جنوب به تشریح ابعاد این موضوع، کاربردهای هوش مصنوعی در ایمنی غذا و نقش شهروندان در این چرخه پرداخته است که در ادامه می‌خوانید.

وی با تأکید بر اهمیت این حوزه بیان داشت: «ایمنی مواد غذایی یکی از مهم‌ترین ارکان سلامت عمومی به شمار می‌رود. هر ماده غذایی پیش از آنکه به دست مصرف‌کننده برسد، مراحل مختلفی از تولید، فرآوری، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، نگهداری و عرضه را طی می‌کند. در هر یک از این مراحل، احتمال بروز مخاطراتی مانند آلودگی‌های میکروبی، باقی‌مانده سموم و آفت‌کش‌ها، فلزات سنگین، سموم قارچی یا حتی تقلب در ترکیب و برچسب‌گذاری محصولات وجود دارد. به همین دلیل، استفاده از فناوری‌های نوین برای ارتقای نظام نظارت بر مواد غذایی به یکی از اولویت‌های مهم نظام‌های سلامت در جهان تبدیل‌شده است.»

این کارشناس کنترل مواد غذایی افزود: «بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO)، سالانه افراد زیادی در جهان به دلیل مصرف غذای آلوده، به بیماری‌های منتقله از غذا مبتلا شده و جان خود را از دست می‌دهند. این نشان می‌دهد که ایمنی مواد غذایی تنها یک موضوع تخصصی نیست، بلکه مستقیماً با سلامت، کیفیت زندگی و امنیت غذایی جامعه ارتباط دارد.»

قاسمیان‌پور با اشاره به ورود فناوری‌های نوین به این حوزه توضیح داد: «در سال‌های اخیر، هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از فناوری‌های تحول‌آفرین، جایگاه ویژه‌ای در حوزه ایمنی غذا پیدا کرده است. این فناوری با توانایی تحلیل حجم عظیمی از داده‌ها، می‌تواند اطلاعات حاصل از آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت، نتایج نمونه‌برداری، گزارش‌های بازرسی، شرایط نگهداری و داده‌های مربوط به تولید و توزیع مواد غذایی را در مدت کوتاهی بررسی کرده و الگوهایی را شناسایی کند که ممکن است در روش‌های متداول به‌راحتی قابل‌تشخیص نباشند.»

وی یکی از مهم‌ترین کاربردهای هوش مصنوعی را شناسایی سریع مخاطرات احتمالی دانست و گفت: «برای مثال، اگر نتایج آزمایش چند محموله شیر، فرآورده‌های گوشتی یا سبزیجات در مناطق مختلف، افزایش غیرعادی یک آلاینده را نشان دهد، سامانه‌های هوشمند می‌توانند این داده‌ها را کنار هم قرار داده و وجود یک الگوی مشترک را تشخیص دهند. این موضوع به کارشناسان کمک می‌کند تا نمونه‌برداری‌های هدفمندتری انجام دهند، منشأ مشکل را سریع‌تر شناسایی کنند و در صورت لزوم، اقدامات کنترلی را پیش از گسترش آلودگی به اجرا بگذارند.»

کارشناس کنترل مواد غذایی معاونت غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی بوشهر در ادامه به چالش تقلبات پرداخت و اظهار داشت: «تقلب در مواد غذایی یکی از چالش‌های مهم نظام‌های نظارتی در سراسر جهان است. هوش مصنوعی در مقابله با تقلب در مواد غذایی نقش قابل توجهی دارد. تقلباتی مانند افزودن شربت‌های قندی به عسل، مخلوط کردن روغن زیتون با روغن‌های ارزان‌تر، استفاده از رنگ‌های غیرمجاز در برخی ادویه‌ها یا درج اطلاعات نادرست روی برچسب محصولات، ازجمله مواردی هستند که تشخیص آن‌ها تنها با مشاهده ظاهری امکان‌پذیر نیست. امروزه الگوریتم‌های هوشمند با تحلیل داده‌های حاصل از آزمون‌های تخصصی مانند طیف‌سنجی و کروماتوگرافی، می‌توانند نمونه‌های مشکوک را برای بررسی دقیق‌تر به کارشناسان معرفی کنند. این فناوری علاوه برافزایش دقت تشخیص، موجب استفاده بهینه از ظرفیت آزمایشگاه‌ها و کاهش هزینه‌های نظارتی نیز می‌شود.»

قاسمیان‌پور درباره شناسایی آلودگی‌های غیرقابل ‌لمس گفت: «از دیگر کاربردهای مهم این فناوری، کمک به شناسایی آلودگی‌های پنهان است. برای نمونه، آفلاتوکسین که توسط برخی قارچ‌ها تولید می‌شود، ممکن است در شرایط نامناسب نگهداری در محصولاتی مانند پسته، بادام‌زمینی، ذرت و برخی خشکبار ایجاد شود. همچنین باقی‌مانده سموم کشاورزی یا فلزات سنگین نیز تنها از طریق آزمون‌های آزمایشگاهی قابل‌شناسایی هستند. هوش مصنوعی با تحلیل نتایج آزمایشگاهی و داده‌های مرتبط با تولید و نگهداری، می‌تواند محموله‌هایی را که احتمال خطر بیشتری دارند برای بررسی تخصصی اولویت‌بندی کند.»

وی ردیابی دقیق محصولات را از دیگر مزایای این فناوری برشمرد و تصریح کرد: «از دیگر ظرفیت‌های مهم هوش مصنوعی، ردیابی هوشمند محصولات غذایی در زنجیره تأمین است. ثبت و تحلیل اطلاعات از مرحله تولید تا عرضه، این امکان را فراهم می‌کند که در صورت شناسایی یک آلودگی، منشأ آن با سرعت بیشتری مشخص شود و فرآیند فراخوان (Recall) محصول با دقت و سرعت بیشتری انجام گیرد. این رویکرد ضمن جلوگیری از توزیع گسترده محصولات ناسالم، می‌تواند از بروز خسارات اقتصادی و تهدیدهای سلامت عمومی نیز پیشگیری کند.»

قاسمیان‌پور با تأکید بر محوریت نقش انسان در این فرآیند افزود: «با وجود پیشرفت چشمگیر فناوری، هوش مصنوعی جایگزین متخصصان، آزمایشگاه‌های مرجع یا بازرسان بهداشتی نیست. این فناوری در قالب سامانه‌های هوشمند پشتیبان، با تحلیل سریع داده‌ها، شناسایی الگوهای غیرعادی و ارائه هشدارهای به‌موقع، فرآیند تصمیم‌گیری را تسهیل کرده، دقت و سرعت اقدامات نظارتی را افزایش می‌دهد، اما تصمیم‌گیری نهایی همچنان بر عهده متخصصان خواهد بود.»

کارشناس کنترل مواد غذایی دانشگاه علوم پزشکی بوشهر با بیان اینکه در کنار توسعه فناوری‌های نوین، نقش مصرف‌کنندگان در حفظ ایمنی مواد غذایی همچنان بسیار حائز اهمیت است، توصیه‌هایی را برای کاهش مخاطرات غذایی ارائه داد و افزود: مواد غذایی را از مراکز مجاز و دارای مجوزهای بهداشتی تهیه کنید. همچنین به تاریخ تولید، تاریخ انقضا و شرایط نگهداری درج‌شده روی محصول توجه داشته باشید. از خرید فرآورده‌هایی با بسته‌بندی آسیب‌دیده، مخدوش یا فاقد برچسب مشخصات خودداری کنید. در صورت مشاهده هرگونه تغییر غیرعادی در رنگ، بو، طعم یا ظاهر مواد غذایی، از مصرف آن اجتناب کنید.

وی در همین زمینه تأکید کرد: «از سوی دیگر شهروندان می‌توانند با گزارش موارد مشکوک از طریق سامانه‌های ارتباطی سازمان غذا و دارو یا معاونت‌های غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی، در کنار نظارت‌های تخصصی، نقش مؤثری در ارتقاء سلامت جامعه و افزایش اثربخشی نظام نظارت ایفا کنند.»

قاسمیان‌پور در پایان این گفتگو به افق پیش رو اشاره کرد و گفت: «تحولات جهانی نشان می‌دهد که آینده نظام‌های نظارت بر مواد غذایی به سمت استفاده گسترده‌تر از فناوری‌های دیجیتال، تحلیل کلان‌داده‌ها و هوش مصنوعی در حرکت است. بهره‌گیری هوشمندانه از این فناوری، در کنار توان علمی متخصصان، توسعه آزمایشگاه‌های مرجع و مشارکت آگاهانه مردم، می‌تواند نقش مؤثری در پیشگیری از بیماری‌های منتقله از غذا، افزایش شفافیت در زنجیره تأمین، کاهش تقلبات غذایی و ارتقای اعتماد عمومی به‌سلامت مواد غذایی ایفا کند.»

او خاطرنشان ساخت: «بی‌تردید آینده ایمنی مواد غذایی نه در جایگزینی انسان با فناوری، بلکه در هم‌افزایی دانش تخصصی، تجربه کارشناسان و توانمندی‌های هوش مصنوعی شکل خواهد گرفت؛ مسیری که هدف نهایی آن، تأمین غذای سالم‌تر، ارتقای سلامت جامعه و افزایش امنیت غذایی است.»