زبانشناسی کتیبههای یافتهشده در بوشهر (قسمت اول)
ویژگی زبانی کتیبههای یافته شده در بوشهر نشان میدهد که این کتیبهها برای آرشیو در جایی نوشته شده است. در مجموع، ۹ متن در کاوشهای باستانشناسی در بوشهر بر جای مانده است که «هشت تای آن بر روی قالبهای ساخته شده و فقظ یکی از آنها بر روی سنگ رخام نوشته شده است» (شفیعی، ۱۳۹۵: ۶۵). کتیبهها به صورت سطر سطر نوشته شدهاند و در هر سطری، دعایی و آرزویی بیان شده است. یک نوع راوی که راوی اول شخص مفرد است، این نوشتهها را روایت کرده و بر اساس آنچه معلوم شده است، این کتیبهها «متعلق به آرشیو کتابخانه لیان در عصر پادشاهی شوتروک نهوفته میباشد»(همان: ۶۵). در همه کتیبهها، راوی خود را معرفی کرده است. کتیبه هومبان نومن، سه کتیبه از شیلهک این شوشینک، کتیبه شوتروک ناهونته، کتیبه کوتیرنهونته، کتیبه دیگری از هومبان نومنه (احتمالا) و مُهر سیموت وارتاش از جمله کتیبههای ماندگار در باستانشناسی لیان است. در ادامه به ویژگی زبانشناسی هر کتیبه، سطر به سطر اشاره میکنیم.
جملههای این کتیبهها همگی ساده و بسیار کوتاه هستند. هیچگونه واژه زیادی که متن را طولانی کند در این کتیبهها وجود ندارد. در واقع کوتاهی جمله در کنار تکرار، بویژه تکرار واژه خدایان و حرف«واو» از ویژگیهای اصلی این کتیبهها به شمار میروند. اسامی جمع و فعل در کتیبهها بسیار اندک استفاده شده و در واقع راوی تلاش کرده که جملات کوتاه بدون فعل حک نماید و متنهای همه کتیبهها بسیار مذهبی با ذکر بالای مؤلفههای مذهبی که رأس همه آنها «کیریریشَ» است. دعا و آرزوهای راوی و گوینده در جملات نهایی هر کتیبه بیان شده است. دو مورد در کتیبه دیده شد که از جمله در معنای ثانویه استفاده کرده است، یعنی جملات پرسشی هستند، ولی برای تمنا و خواهش تولید شدهاند. راوی همه کتیبهها اول شخص مفرد است و در همه کتیبهها بیان شده که معبد کیریریشَ را ترمیم آن را برای کیریریشَ اهدا کردهاند.
اقرار به الهه کیریریش به عنوان خدای راویان کتیبه تقریباً در همه کتیبهها آمده است. جملات بسیار ساده و ابتدایی است. از نظر دستوری از صفت مفعولی و حروف اضافه و حروف عطف افزون بر اسم و فعل بیشترین استفاده شده است. سطور کتیبه به خاطر کوتاه بودن، بیشتر ناقص هستند و جمله سطور اول و دوم و سوم بیشتر در سطر چهارم تکمیل شده است.
همه کتیبهها به استثنای کتیبه شکسته یک سفال، با یک روش و سبک نوشته شدهاند. کتیبه شکسته شده یک سفال که مخدوش شده است و احتمال میرود توسط هومبان نومن نوشته شده باشد، «در آن اسامی خدایان گال، کیریریشَ و نینللام به چشم میخورد. به عقیده پزار، به احتمال مربوط به شیلهاک اینشوشینک پسر شوتروک این شوشینک میباشد»(اقتداری، ۱۳۷۵: ۱۹۶). در این کتیبه «به دلیل علایم بیشمار گرفته شده در آن که نشانه جدیدتر بودن این کتیبه نسبت به دو کتیبه مورد مطالعه قبلی است… نگارشی که بیانگر یک دوره انتقالی است و در آن دوره به اعتقاد ما علائم آنزانی جدید به وجود آمدهاند» (پزار، ۱۳۸۴: ۱۲۷).
ویژگی زبانی کتیبه هومبان نومن
در دو سطر اول کتیبه هومبان نومنه، فعل وجود ندارد، ولی در سطور دیگر فعل وجود دارد. متن بسیار مؤجز و تلگرافی نوشته شده است. البته دلیل منطقی و عقلانی دارد که نوشتن بر روی لوح و سنگ رخام، همین ویژگی زبانی را با خود همراه داشته است. در سطر اول نامی از خدایانِ گُل، کیریریشَ و پهاهوتپ آمده که در ادامه هومبان نومن خود و پدر خود، آتارکیتاب، را معرفی کرده است. در سطر اول دو کلمه جمع(آنها) و «خدایان) آمده است و دیگر واژهها مفردند. دو حرف اضافه «و» و«از» در سر اول جای گرفته است و دیگر واژهها همگی اسم هستند. در سطر اول هیچ صفت یا قیدی وجود ندارد. در این سطر اول، هیچ دعا و آرزویی نوشته نشده و صرفا به ذکر خدایان پرداخته است.
در سطر دوم نیز هیچ فعلی نیامده و فقط از یک حرف «و» استفاده شده است. در این سطر سه صفت ذکر شده که «وسیع» یک بار و «قوی» دوبار ذکر شده است و مابقی واژهها اسم هستند. در این سطر، به توصیف دژ و امپراتوری خود پرداخته است.
در سطر سوم که چهار فعل به کار رفته، به تعریف از خود و پذیرشش توسط خدای «گال» اشاره کرده که راوی، یعنی هومبان نومن را دوست داشته و او را پذیرفته و عمر او را پایدار کرده است. در این سطر، چهار حرف«از»، «و» و دوتا «را» استفاده شده است. در این سطر نامی از «آنزان» و«شوش» دو شهر معروف عیلامیان زده میشود. در این سطر، واژۀ «مرا» دوبار تکرار شده است.
سطر چهارم، ناتمام است و ادامه این سطر در سطر سوم تکمیل میشود. در این سطر دو فعل وجود دارد. حرف «برای» دوبار و واژۀ «زندگانی» نیز دوبار، هر دو در فاصله نزدیک به هم تکرار شده است. هومبان در این سطر نامی از مادر خود-بدون ذکر و معرفی وی به عنوان مادرش- «میشی مروه» آورده است.
در سطر پنجم، گزارشی از «ریشاپلا» میدهد که همسر وی است و از معبد «پورکو» نام میبرد که خراب شده است. تکرار واژه در این سطر نیست و فقط از چهار حرف «در»، «که»، «از» و «به» استفاده کرده است. این سطر دو فعل دارد و هیچ صفتی در این سطر وجود ندارد.
در سطر ششم، ساخت بنا و معبد را برای خدایان گُل، کیریریشَ و پهاهوتپ به خودش نسبت داده است. در این سطر، دو فعل وجود دارد. هر دو فعل اول شخص مفرد است که راوی اول شخص مفرد، گزارش داده است. در این سطر، حروف «برای»، «و»، «به» و یک صفت «استوار» به کار رفته است. بقیه واژههای به کار رفته در این سطر، اسم هستند. در این سطر نیز یک اسم جمع«خدایان» استفاده شده است.
در سطر هفتم، تمنایی به صورت پرسشی بیان کرده که در زمره جملات با معنای ثانویه است. به این معنا که جمله پرسشی است، ولی درخواستی به کار رفته است. در این سطر بیان کرده که آیا خدایان میتوانند زندگانی به او عطا کنند. این درخواست را به صورت سوالی و با کمک از کلمۀ «آیا» بیان کرده است. در این سطر نیز راوی اول شخص مفرد است و مجدد واژۀ «خدایان» تکرار شده است. در این سطر یک فعل و سه حرف و یک کلمه پرسشی به کار رفته است. صفت در این سطر نیست و مابقی واژهها اسم هستند.
در سطر هشتم، راوی آرزوی خود را که پادشاهی باشد، بیان کرده و در ادامه باز با یک جمله پرسشی، تمنا کرده است که خدایان برای وی پادشاهای را مهیا کنند. راوی اول شخص مفرد و همان هومبان نومنه است که در این سطر، با دو فعل و دو حرف و یک کلمه پرسشی«آیا» و چهار ضمیر و یک صفت«ابدی» و دو اسم، درخواست خود را بیان کرده است.