وقف فرهنگی باید زنده بماند

بامدادجنوب_الهام بهروزی

احیای دوباره‌ کتابخانه مصلحیان را بهانه‌ای قرار دادیم تا از ماندگارترین و شریف‌ترین جلوه‌های فرهنگ‌دوستی در بوشهر یاد کنیم. بنایی تاریخی که در سال ۱۳۷۶ از سوی زنده‌یاد رجب مصلحیانی به نام فاطمه مصلحیان، همسر مرحومش برای راه‌اندازی کتابخانه‌ای در منطقه یک بوشهر وقف شد و خیلی زود در دل شهر جا باز کرد و به پاتوقی امن، دنج و دوست‌داشتنی برای دانش‌آموزان، جوانان و کتاب‌دوستان بوشهری تبدیل شد.

این کتابخانه که در فضای تاریخی جان گرفت، با وجود  این که در سال‌های فعالیت خود دو بار مرمت و بازسازی شده بود، به‌مرور زمان و بر اثر فرسودگی و موریانه‌زدگی دچار آسیب‌های جدی شد تا جایی که در سال ۱۳۹۶ بنا به تصمیم شورای فنی استانداری، فعالیت آن متوقف شد و درهای این مرکز‌ فرهنگی برای مدتی بسته ماند. در این سال‌ها، هرچند وعده‌هایی از سوی مدیران وقت استان برای مرمت بنا داده شد، اما این وعده‌ها به سرانجام نرسید تا اینکه سرانجام در سال ۱۴۰۲، با پیگیری‌های مجدانه اداره‌کل کتابخانه‌های عمومی استان بوشهر و با همکاری استانداری، فرمانداری و اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بوشهر، عملیات بازسازی این بنای ارزشمند آغاز شد و در نهایت، با مرمتی اصولی و منطبق با استانداردهای روز حیاتی دوباره یافت.

پس از آن نیز اداره‌کل کتابخانه‌های عمومی استان، طراحی، فضاسازی و تجهیز این کتابخانه تاریخی متعلق به دوره قاجاریه را در دستور کار قرار داد تا این میراث فرهنگی بار دیگر به چرخه‌ زیست فرهنگی شهر بازگردد. بی‌تردید کتابخانه مصلحیان که موقوفه‌ خاندان مصلحیانی است، امانت گرانبهای فرهنگی در شهر بوشهر است. حضور سمیرا مصلحیانی، به‌عنوان نماینده این خانواده در آیین بازگشایی کتابخانه با حضور دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، استاندار بوشهر، مشاور وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و جمعی از مدیران فرهنگی و اجرایی استان، خود گواهی بر دغدغه‌مندی این خانواده برای تداوم پویایی این وقف فرهنگی بود.

او در این مراسم در پیامی از جانب عبدالمجید مصلحیانی، پدرش از تلاش‌های مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان و دیگر نهادهای همکار در مرمت این بنای تاریخی قدردانی کرد. به‌هر روی، اقدام خاندان مصلحیانی در وقف یک بنای تاریخی و ارزشمند برای راه‌اندازی کتابخانه، اقدامی بزرگ و ریشه‌دار است. از همین رو، به بهانه این کار بزرگ، فرصت را مغتنم شمردیم تا با نوه زنده‌یاد رجب مصلحیانی، از خیران نام‌آشنای فرهنگی جنوب کشور درباره کتابخانه مصلحیان، فلسفه وقف آن و انتظاری که از مسئولان در مدیریت و پویایی این مرکز فرهنگی بزرگ دارند، گفت‌وگویی داشته باشیم. با ما همراه باشید.

شما به‌عنوان نماینده پدر بزرگوار خود در آیین بازگشایی کتابخانه مصلحیانی حضور یافتید؛ آن روز برای شما و خانواده‌تان چه معنا و احساسی داشت؟

برای ما بازگشایی کتابخانه مصلحیان زنده شدن بخشی از یک آرزو و یک میراث فرهنگی بود که نسل‌های گذشته با نیت خیر بنا نهادند و امیدواریم نسل‌های آینده نیز از آن بهره‌مند شوند. برای خانواده ما این روز بسیار ارزشمند بود. احساس کردیم که بخشی از یک آرزوی قدیمی به ثمر نشسته است. دیدن بازگشایی کتابخانه‌ای که سال‌ها برای آن تلاش شده بود، لحظه‌ای افتخارآمزی و امیدوارکننده بود.

مهم‌ترین نیت مرحوم رجب مصلحیانی از وقف این مجموعه فرهنگی چه بود و در بازگشایی دوباره کتابخانه چگونه بازتاب پیدا کرد؟

مرحوم پدربزرگم باور داشت که دارایی انسان زمانی ارزشمند است که در خدمت مردم باشد. ادامه این مسیر با تلاش پدرم، عبدالمجید مصلحیانی به شکل‌گیری کتابخانه انجامید. البته تاکید ‌می‌کنم که ما خود را بیش از آنکه مالک چیزی بدانیم، امانتدار یک نام و یک مسیر می‌دانیم که سال‌ها پیش از سوی مرحوم رجب مصلحیانی آغاز شد و امروز نیز نسل‌های بعدی خانواده تلاش می‌کنند آن را با همان نیت خیر ادامه دهند.

پدربزرگم، مرحوم رجب مصلحیانی از خیرین و واقفان شناخته‌شده جنوب کشور بود که اعتقاد داشت بهترین میراث انسان، خدمتی است که پس از او نیز برای مردم باقی بماند. او بخشی از املاک خود را برای امور خیر، فرهنگی و عام‌المنفعه وقف کرد تا منافع آن در اختیار مردم قرار گیرد و چراغ خدمت خاموش نشود.

امروز نیز آرامگاه ابدی او در جوار بارگاه ملکوتی حضرت احمد‌بن موسی شاهچراغ (ع) در شیراز قرار دارد و برای خانواده ما همواره یادآور این حقیقت است که انسان‌ها می‌روند، اما آثار خیر و نیکی آنان باقی می‌ماند. پس از او، پدرم جناب آقای عبدالمجید مصلحیانی، سالیان طولانی با عشق، علاقه و بدون هیچ‌گونه چشمداشت مادی، مسئولیت حفظ و اجرای نیات واقف را برعهده داشته‌است. بخش مهمی از عمر او صرف توسعه امور فرهنگی، پیگیری فعالیت‌های عام‌المنفعه، حفظ موقوفه و خدمت به مردم شده است. همچنین لازم می‌دانم اشاره کنم که مادرم؛ خانم محبوبه بنان همواره در کنار پدرم همراه و پشتیبان این مسیر بوده‌ است. او از خانواده محترم بنان و وابسته به خاندان شناخته‌شده نمازی در استان فارس استکه آن خانواده نیز سابقه‌ای درخشان در امور خیریه، نیکوکاری و خدمت به جامعه دارند.

خانواده مصلحیانی سال‌ها در مسیر مدرسه‌سازی، فعالیت‌های فرهنگی و امور خیریه گام برداشته‌اند؛ کتابخانه مصلحیانی در این منظومه خدمت چه جایگاهی دارد؟

ببینید اگر مدرسه‌سازی سرمایه‌گذاری برای آموزش است، کتابخانه هم سرمایه‌گذاری برای آگاهی و تقویت ریشه فکری جامعه است، به همین دلیل جایگاه ویژه‌ای در نگاه خانواده ما دارد و بجد باور داریم که مدرسه، کتابخانه، فرهنگ و آگاهی، سرمایه‌هایی هستند که می‌توانند سرنوشت نسل‌ها را تغییر دهند. به همین دلیل در کنار فعالیت‌های خیریه، در حوزه مدرسه‌سازی، امور فرهنگی، کتابخانه و خدمات اجتماعی نیز تلاش‌هایی داشته‌ایم.

در متن پیام قرائت‌شده از سوی شما در روز بازگشایی کتابخانه مصلحیان تاکید شد «کتاب می‌تواند زندگی انسان را تغییر دهد»؛ شما تاثیر آن را در جامعه امروز بوشهر چگونه می‌بینید؟

یقینا کتاب هنوز مطمئین‌ترین راه برای ساختن آینده است. ما چون از بچگی با کتاب بزرگ شدیم، به دلیل اینکه پدرم خودش نویسنده است، به تاسی از وی به این جمله باور داریم و معتقدیم جامعه‌ای که بیشتر مطالعه کند، تصمیمات بهتری می‌گیرد و آینده بهتری خواهد داشت.

به نظر شما، بازگشایی دوباره کتابخانه مصلحیانی تاثیری بر سرانه مطالعه و فضای فرهنگی شهر بوشهر خواهد داشت؟

بله، بازگشایی دوباره کتابخانه مصلحیانی می‌تواند تاثیر مثبتی بر سرانه مطالعه و فضای فرهنگی بوشهر داشته باشد؛ چراکه کتابخانه یک کانون فرهنگی زنده است که می‌تواند زمینه‌ساز رشد فکری، گفت‌وگو و پویایی اجتماعی شود.

فعال شدن دوباره این مجموعه، دسترسی بیشتر مردم به کتاب و منابع مکتوب را فراهم می‌کند به‌ویژه برای نوجوانان و جوانان، انگیزه بیشتری برای مطالعه و یادگیری به وجود می‌آورد. از سوی دیگر، کتابخانه می‌تواند میزبان برنامه‌های فرهنگی و آموزشی باشد و به شهر امید، نشاط و تحرک فرهنگی ببخشد. امیدوارم کتابخانه مصلحیانی در دوره جدید فعالیت خود، به فضایی پویا برای تقویت فرهنگ مطالعه و رشد فکری نسل جوان در بوشهر تبدیل شود.

همان‌طور که اشاره شد، این کتابخانه بر پایه یک موقوفه شکل گرفته است؛ از نگاه شما، وقف در حوزه کتاب و کتابخانه چه ویژگی و اهمیتی دارد که آن را از دیگر حوزه‌های خیریه متمایز می‌کند؟

وقف در حوزه کتاب و کتابخانه، از این نظر اهمیت ویژه‌ای دارد که ثمره آن محدود به یک زمان یا یک نسل نمی‌ماند، بلکه به‌صورت ماندگار در خدمت آگاهی، آموزش و رشد فرهنگی جامعه قرار می‌گیرد. اگر بسیاری از کارهای خیر، نیازی فوری را برطرف می‌کنند، وقف فرهنگی اثری عمیق‌تر و بلندمدت‌تر دارد؛ زیرا با اندیشه و دانایی انسان‌ها سر و کار دارد و می‌تواند مسیر زندگی افراد زیادی را تغییر دهد.

در واقع، وقف فرهنگی خیری است که نسل‌ها از آن بهره‌مند می‌شوند. به عقیده من، کتاب و کتابخانه، بستری برای پرورش فکر، ارتقای سطح آگاهی و تقویت سرمایه فرهنگی جامعه هستند. به همین دلیل، کسی که در این حوزه وقف می‌کند، در حقیقت در ساختن آینده یک جامعه سهیم می‌شود. ارزش این نوع وقف در این است که اثر آن به‌صورت پیوسته و ماندگار ادامه پیدا می‌کند و هر بار که فردی از آن کتابخانه استفاده می‌کند، این خیر دوباره زنده می‌شود.

در سال‌هایی که خانواده مصلحیانی پیگیر احداث، راه‌اندازی و احیای این مجموعه بودند، مهم‌ترین دغدغه شما برای صیانت از حرمت وقف و اجرای دقیق نیت واقف چه بود؟

مهم‌ترین دغدغه ما از ابتدا این بود که نیت واقف دقیق، شفاف و بدون هیچ‌گونه تغییر یا تفسیر سلیقه‌ای اجرا شود؛ یعنی این مجموعه همان‌طور که واقف خواسته، در خدمت کتاب، مطالعه و عموم مردم باقی بماند. برای صیانت از حرمت وقف، حساسیت اصلی ما این بود که کاربری فرهنگی کتابخانه حفظ شود و هیچ اتفاقی باعث نشود مسیر وقف از هدف اصلی‌اش دور شود.

در کنار آن، دغدغه جدی ما ماندگاری و پایداری این مجموعه بود؛ اینکه کتابخانه فقط به‌صورت مقطعی فعال نباشد، بلکه با یک سازوکار درست، قابل اتکا و پاسخ‌گو به نیاز روز جامعه اداره شود تا همه شهروندان به‌ویژه نسل جوان، بتوانند به شکل برابر از آن استفاده کنند. از نگاه ما، احترام به وقف فقط در حفظ ساختمان یا نام نیست؛ در این است که این مکان سال‌ها و دهه‌ها «زنده» بماند و به‌عنوان یک میراث فرهنگی عمومی، پیوسته به جامعه خدمت کند.

در پیام پدر شما بر «حفظ آبرو و اعتبار موقوفه» و «امانت‌داری» تاکید شد؛ این مسئولیت در اداره یک موقوفه فرهنگی چه الزامات و حساسیت‌هایی دارد؟

این تاکید بر «آبرو و اعتبار موقوفه» و «امانت‌داری» یعنی مدیران و متولیان به چشم حق‌الناس و سرمایه عمومی به این موقوفه نگاه کنند؛ بنابراین هر تصمیم از نوع خدمات و برنامه‌ها تا قراردادها، هزینه‌کردها و نحوه بهره‌برداری باید دقیقا در راستای نیت واقف و منافع عمومی باشد.

به نظر شما، کتابخانه مصلحیانی برای نسل جوان چگونه می‌تواند از یک محل مطالعه به یک پایگاه فرهنگی و تربیتی در شهر تبدیل شود؟

بله، کتابخانه مصلحیانی می‌تواند با نگاه «کارکردمحور» و متناسب با نیازهای نسل جوان، از یک فضای مطالعاتی به یک پایگاه فرهنگی و تربیتی تبدیل شود؛ به این معنا که در کنار دسترسی به منابع، بسترهایی برای گفت‌وگو و تعامل فکری، شکل‌گیری باشگاه‌های کتابخوانی و حلقه‌های نقد و اندیشه، کارگاه‌های مهارت‌افزایی (نوشتن، پژوهش، رسانه و سواد اطلاعاتی)، رویدادهای خلاقانه و هنری و همچنین برنامه‌های راهنمایی و مشاوره تحصیلی و فرهنگی فراهم کند. وقتی کتابخانه به محیطی پویا، مشارکت‌پذیر و الهام‌بخش تبدیل شود که جوانان در آن احساس تعلق کنند، طبیعی است که نقش آن از محل مطالعه فراتر رفته و به یک مرکز رشد، خلاقیت و تربیت فرهنگی در شهر تبدیل شود.

اگر قرار باشد این کتابخانه در سال‌های آینده نقش موثرتری در این زمینه ایفا کند، انتظار شما از متولیان آن چیست؟

انتظار ما از متولیان کتابخانه این است که با یک برنامه‌ریزی منظم و نیازسنجی واقعی از مخاطبان، کتابخانه را به مرکزی پویا تبدیل کنند؛ یعنی در کنار خدمات روزانه، نشست‌های فرهنگی مستمر (نقد و معرفی کتاب، گفت‌وگو و جلسات تجربه‌محور)، برنامه‌های متناسب با علاقه نسل جوان (باشگاه‌های کتاب‌خوانی، دورهمی‌های ادبی، رویدادهای خلاقانه) و کارگاه‌های آموزشی کاربردی (نوشتن، پژوهش، سواد رسانه‌ای، مهارت‌های مطالعه و یادگیری) را به‌صورت منظم برگزار کنند.

همچنین انتظار می‌رود با دعوت هدفمند از نویسندگان، پژوهشگران، هنرمندان و چهره‌های فرهنگی بوشهر و کشور و ایجاد ارتباط با مدارس، دانشگاه‌ها و انجمن‌های فرهنگی، این کتابخانه به یک نقطه اتصال میان جوانان و جریان زنده فرهنگ تبدیل شود و حضور و مشارکت آنان را پایدار و جدی کند.

از نگاه شما، احیای کتابخانه‌های وقفی چه نقشی در حفظ هویت فرهنگی و تاریخی شهرهایی چون بوشهر دارد؟

احیای کتابخانه‌های وقفی نقش مهمی در حفظ هویت فرهنگی و تاریخی شهرهایی چون بوشهر دارد. از این‌رو، زنده نگه‌داشتن چنین مراکزی گویای این است که یک شهر در حوزه علم، فرهنگ و هنر چه پیشینه و جایگاهی داشته و چگونه این سرمایه معنوی را از نسل‌های گذشته به امروز رسانده است. در واقع، احیای یک کتابخانه وقفی به نوعی پاسداشت تاریخ فرهنگی شهر و احترام به ریشه‌های فکری و اجتماعی آن است.

از سوی دیگر، وجود و فعال بودن این بناها برای مردم یک شهر، نشانه‌ای از افتخار به هویت فرهنگی و تعلق خاطر به میراث گذشتگان است. همان‌طور که بناهای تاریخی نمادهای فرهنگی هر شهر هستند، کتابخانه‌های وقفی نیز می‌توانند نماد دانایی، فرهیختگی و توجه به خیر ماندگار باشند.

با توجه به تجربه خانواده مصلحیانی، چه عواملی می‌تواند باعث ماندگاری و تاثیرگذاری بیشتر یک وقف فرهنگی در طول نسل‌ها شود؟

ماندگاری و تاثیرگذاری یک وقف فرهنگی، پیش از هر چیز به حفظ نیت واقف بستگی دارد؛ یعنی هدف اصلی وقف باید در طول زمان بدون تغییر و تفسیر سلیقه‌ای حفظ شود. در کنار آن، مدیریت صحیح، شفاف و پاسخ‌گو و نیز مشارکت مردم نقش تعیین‌کننده دارد. هرچه پیوند موقوفه با جامعه به‌ویژه نسل جوان و اهالی فرهنگ بیشتر باشد، آن وقف می‌تواند در طول نسل‌ها زنده، موثر و ماندگار بماند.